فێربوونی کوردی وەک قسەکەری میراتی: لە کوێوە دەست پێ بکەیت؟
لە قسەی داپیرەت تێدەگەیت، بەڵام وەڵامەکانت بە ئەڵمانی، سویدی یان ئینگلیزی دەردەچن؟ ئەمە ڕێگایەکە بۆ ئەوەی قسەکەرانی میراتی لەسەر ئەو کوردییەی هەیانە بنیات بنێن.
لەوانەیە لە ئەڵمانیا، سوید، بەریتانیا یان تورکیا گەورە بوو بیت، و کوردی زمانی چێشتخانەکەی داپیرەت بووبێت. لە زۆربەی ئەوەی خێزانەکەت دەیڵێن تێدەگەیت، بەڵام کاتێک نۆرەی تۆ دێت وەڵام بدەیتەوە، وشەکان بە ئەڵمانی، سویدی، ئینگلیزی یان تورکی لە دەمت دێنە دەرەوە. ئەگەر ئەمە لە تۆ دەچێت، تۆ قسەکەرێکی میراتیت، و بە هیچ شێوەیەک تەنها نیت.
قسەکەری میراتی کەسێکە کە لە منداڵیدا لە ماڵەوە زمانێکی فێر بووە، لە کاتێکدا قوتابخانە و هاوڕێکانی بە زمانێکی تر بوون. زۆربەی جار ئەو زمانە دووەمە زاڵ دەبێت. بۆیە زۆر لە قسەکەرانی میراتی زۆر زیاتر لەوەی دەتوانن بیڵێن تێدەگەن، و کەمیان فێری خوێندنەوە و نووسینی زمانی خێزانەکەیان بوون.
ئەم ڕێنماییە پیشانت دەدات چۆن لەسەر ئەوەی هەتە بنیات بنێیت، بە کورمانجی یان بە سۆرانی.
لەوەوە دەست پێ بکە کە پێشتر دەیزانیت
ساڵانی گوێگرتنت بەفیڕۆ نەچوون. لەوانەیە بزانیت کوردی چۆن دەنگ دەداتەوە، ئاوازی پرسیار چۆنە، و زۆر وشەی ماڵ، خواردن و خێزان دەزانیت. ئەو فێرخوازانەی لە سفرەوە دەست پێ دەکەن دەبێت هەموو ئەمانە لە بنەڕەتەوە بنیات بنێن.
ئەمە تاقی بکەرەوە: دە خولەک تەرخان بکە و هەموو ئەو وشە کوردییانە بنووسە کە دەیانزانیت، بە هەر ڕێنووسێک بێت. زۆر لە قسەکەرانی میراتی دەبینن لیستەکەیان بۆ ژیانی ماڵەوە درێژە و بۆ قوتابخانە، کار و هەواڵ کورتە. ئەو بۆشاییە پیشانت دەدات لە کوێوە دەست پێ بکەیت.
وشەی وەک ئەمانە زۆرجار لە لیستەکەدان:
| کورمانجی | سۆرانی | واتا |
|---|---|---|
| nan | نان | نان |
| çay | چا | چا |
| mal | ماڵ | ماڵ، خانوو |
| malbat | خێزان | خێزان |
| dê û bav | دایک و باوک | دایک و باوک |
| kal û pîr | باپیر و داپیر | باپیر و داپیر |
کوردی زۆرجار دوو وشەی بۆ یەک شت هەیە. لە وانەکانی کورمانجیدا بۆ «دایکم» هەم Diya min دەبینیت و هەم Dayika min. ئەگەر خێزانەکەت وشەیەک بەکار دەهێنێت کە لە وانەکانتدا نییە، بیپارێزە: ئەویش کوردیی ڕاستەقینەیە.
فێری خوێندنەوەی خەتەکە ببە
خوێندنەوە ئەو لێهاتووییەیە کە زۆر لە قسەکەرانی میراتی لەدەستیان چووە، و زۆرجار خێراترین لێهاتووییە کە دەتوانیت پێی بگەیتەوە. گوێکانت پێشتر وشەکان دەناسن. هەر پیتێک کە فێری دەبیت تەنها دەنگێکی ناسراو بە شێوە نووسراوەکەیەوە دەبەستێتەوە.
ئەگەر دایک و باوکیشت ناتوانن کوردی بخوێننەوە، ئەمە شتێکی باوە. زۆریان هەرگیز دەرفەتی ئەوەیان نەبووە لە قوتابخانە فێری ببن. بۆ نموونە لە تورکیا، بۆ زۆربەی سەدەی بیستەم کوردی لە قوتابخانەکاندا نەدەخوێندرا، و لە ساڵی 1983 تا 1991 یاسایەک بەکارهێنانی سنووردار کردبوو.
کورمانجی ئەلفوبێیەکی لاتینی بە 31 پیت بەکار دەهێنێت، کە جەلادەت عالی بەدرخان لە ساڵی 1932 بڵاوی کردەوە: 26 پیتەکەی ئینگلیزی لەگەڵ ç, ê, î, ş و û.
سۆرانی ئەلفوبێیەکی لەسەر بنەمای عەرەبی بەکار دەهێنێت کە لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسرێت، لەگەڵ پیتی زیادە بۆ دەنگە کوردییەکان، وەک ڵ ی قورس لە وشەی سڵاو. ئەگەر خێزانەکەت خەڵکی دهۆکن، لەوانەیە کورمانجیش بەم خەتە نووسراو ببینیت.
بە خوێندنەوەی ئەو ڕستانە دەست پێ بکە کە پێشتر دەتوانیت بیانڵێیت. بە دەنگی بەرز و بە هێواشی بیانخوێنەرەوە:
| کورمانجی | سۆرانی | واتا |
|---|---|---|
| Ev dayika min e | ئەمە دایکمە | ئەمە دایکمە |
| Ev bavê min e | ئەمە باوکمە | ئەمە باوکمە |
| Ez ji malbata xwe hez dikim | حەزم لە خێزانمە | خێزانەکەمم خۆش دەوێت |
ئاستی ئەلفوبێی ZimanGo هەردوو خەتەکە پیت بە پیت فێر دەکات، لەگەڵ دەنگی پیتەکان و ڕاهێنانی نووسینی پیت. بۆ گەشتێکی تەواو، سەیری ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئەلفوبێی کوردی بکە.
بێ شەرم قسە بکە
بۆ زۆر لە قسەکەرانی میراتی، قورسترین بەش ڕێزمان نییە، بەڵکو دڵەڕاوکێیە. دەزانیت کوردی دەبێت چۆن دەنگ بداتەوە، بۆیە هەڵەکانی خۆت زۆر بەرز بە گوێتدا دەزرنگێنەوە. لەوانەیە خزمێک جارێک بە میهرەبانییەوە بە وشەیەکت پێکەنیبێت، یان بۆ یارمەتیدانت گۆڕیبێتی بۆ زمانێکی تر، و تۆش بێدەنگ بوو بیت.
ئەم هەستە ئەوەندە باوە کە توێژەرانی بواری قسەکەرانی میراتی ناوێکیان بۆ داناوە: دڵەڕاوکێی زمانی میراتی. شێوەی دەربڕینەکەت و ڕستە تێکەڵەکانت شکست نین. خاڵێکی دەستپێکی ئاساین، و ئەو کەسانەی خۆشیان دەوێیت بەزۆری تەنها دەیانەوێت ببینن هەوڵ دەدەیت.
چەند دەستەواژەیەکی کورت یارمەتیت دەدەن بە کوردی بەردەوام بیت:
| کورمانجی | سۆرانی | واتا |
|---|---|---|
| Bibore, ez şaş bûm | ببورە، هەڵە بووم | ببورە، هەڵە بووم |
| Ev çi ye? | ئەمە چییە؟ | ئەمە چییە؟ |
| Ez dikarim ji we tiştekî bipirsim | دەتوانم شتێکتان لێ بپرسم | دەتوانم شتێکتان لێ بپرسم؟ (ڕێزدارانە) |
| Ji kerema xwe alîkarîya min bike | تکایە یارمەتیم بدە | تکایە یارمەتیم بدە |
| Baş e | باشە | باشە |
هەر کاتێک ئاماژە بە شتێک دەکەیت کە ناوەکەی نازانیت، Ev çi ye? بەکار بهێنە. هەموو بۆشاییەک دەکاتە وانەیەکی بچووک.
کەسێکی ئارامگر هەڵبژێرە، وەک دایک یان باوکت، پوورێک یان باپیر یان داپیرەت. ڕێک بکەون کە ئەو تەنها بە کوردی وەڵامت بداتەوە، تەنانەت کاتێک تۆ زمانەکان تێکەڵ دەکەیت. کاتێک وشەیەک بە هەڵە دەڵێیت، ئەو تەنها وشە ڕاستەکە دووبارە دەکاتەوە، و تۆش دووبارەی دەکەیتەوە.
کاتی خێزان بکە بە ڕاهێنان
خێزانەکەت باشترین کۆرسە کە هەرگیز دەتبێت، و هەموو ڕۆژێک دەرگاکەی کراوەیە. نهێنییەکە ئەوەیە ساتە ئاساییەکان بکەیت بە ڕاهێنانی گوێگرتن و قسەکردن.
- پرسیار دەربارەی ڕابردوو بکە. داوا لە باپیر یان داپیرەت بکە چیرۆکێکی کۆنت بۆ بگێڕێتەوە و گوێ لەو وشانە بگرە کە دەیانزانیت. چیرۆکێک دەربارەی ڕۆژگارانی کۆن لەوانەیە بەم شێوەیە دەست پێ بکات: Dema ez biçûk bûm (کاتێک منداڵ بووم).
- پێکەوە چێشت لێ بنێن. لە کاتی کارکردندا ناوی هەموو پێکهاتەیەک و هەموو هەنگاوێک بە کوردی بڵێ.
- گۆرانی و وتە کۆ بکەرەوە. داوای گۆرانییەک یان پەندێکی دڵخواز بکە، بینووسەوە، پاشان بۆ ئەو کەسەی فێری کردیت بیخوێنەرەوە.
- هەفتەی جارێک تەلەفۆن بکە. لە پێنج خولەکی یەکەمی پەیوەندییەک لەگەڵ خزمێک تەنها بە کوردی قسە بکە.
وشەی بەسوود بۆ ئەم ساتانە:
| کورمانجی | سۆرانی | واتا |
|---|---|---|
| Dema ez biçûk bûm | کاتێک منداڵ بووم | کاتێک منداڵ بووم |
| Çîrokek kevn | چیرۆکێکی کۆن | چیرۆکێکی کۆن |
| Strana min a bijartî | گۆرانییە دڵخوازەکەم | گۆرانییە دڵخوازەکەم |
| Gotinên pêşiyan | پەندی پێشینان | پەندی پێشینان |
| Wek pîranan digotin | وەک پیران دەیانگوت | وەک پیران دەیانگوت |
| Ji min re telefon bike | پەیوەندیم پێوە بکە | تەلەفۆنم بۆ بکە |
وشەکانی خێزان لە کوردیدا لە ئینگلیزی وردترن. کورمانجی وشەیەکی بۆ برای باوکت هەیە، ap، و وشەیەکی تر بۆ برای دایکت، xal. بۆ هەموو ئەندامانی خێزان، سەیری لیستەکەمان بکە: وشەکانی خێزان بە کوردی.
زاراوەی خێزانەکەت هەڵبژێرە
کوردی لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر جیاواز دەنگ دەداتەوە، و شێوەی قسەکردنی خێزانەکەت بەسوودترین شێوەیە بۆ فێربوون: ئەوان ئەو کەسانەن کە ڕاهێنانیان لەگەڵ دەکەیت. بپرسە خێزانەکەت خەڵکی کوێن و بە کوردییەکەی خۆیان چی دەڵێن.
- تورکیا یان سووریا: بە ئەگەری زۆر کورمانجی.
- دهۆک و دەوروبەری: بەهدینی (بادینی)، شێوەیەکی ناوچەیی کورمانجی.
- هەولێر، سلێمانی، سنە یان مەهاباد: زۆربەی جار سۆرانی.
- خێزانەکانی تر: هەندێکیان بە زازاکی (کرمانجکی) قسە دەکەن، بەزۆری لە ڕۆژهەڵاتی تورکیاوە، یان بە هەورامی (گۆرانی)، لە چیاکانی هەورامان لەسەر سنووری ئێران و عێراق.
دوو ناو هەن کە زۆرجار خەڵک تێکەڵیان دەکەن. کرمانجکی ناوێکی زازاکییە، لە کاتێکدا کورمانجی کوردیی باکوورە. ئەگەر خێزانەکەت دەڵێن بە کرمانجکی قسە دەکەن، بە ئەگەری زۆر مەبەستیان زازاکییە.
لەوانەیە خزمەکانت وشەی ناوچەیی یان وشەی وەرگیراو لە زمانە دراوسێکانیش بەکار بهێنن. ئەمە ئاساییە: وشە ستانداردەکان فێر ببە، و وشەکانی خێزانەکەشت بپارێزە. ڕێنماییەکەمان دەربارەی زاراوەکانی کوردی پیشان دەدات چۆن هەموویان پێکەوە دەگونجێن.
هەموو ڕۆژێک کەمێک ڕاهێنان بکە
ڕاهێنانی کورت و بەردەوام لە دانیشتنی درێژ و دەگمەن باشتر کار دەکات. توێژینەوەکانی بیرەوەری زیاتر لە سەدەیەکە ئەمەیان پیشان داوە: ئەوەی بە درێژایی چەند ڕۆژێک پێیدا دەچیتەوە زیاتر لە یادت دەمێنێت لەوەی لە یەک ئێوارەدا بە پەلە لەبەری دەکەیت. چەند خولەکێک لە ڕۆژێکدا دەستپێکێکی باشە، و ڕێنماییەکەمان دەربارەی فێربوونی کوردی لە ڕۆژانە دە خولەکدا بیرۆکەی زیاتری تێدایە.
ڕۆتینێکی سادەی دە خولەکی:
- سێ خولەک بخوێنەرەوە. چەند وشەیەک یان یەک ڕستەی کورت بە دەنگی بەرز بخوێنەرەوە.
- چوار خولەک قسە بکە. بە کوردی بڵێ ئەمڕۆ چیت کرد، تەنانەت بە وشەی زۆر سادەش.
- سێ خولەک پلان دابنێ. یەک ڕستە هەڵبژێرە بۆ ئەوەی پێش کۆتایی ڕۆژ لەگەڵ خێزانەکەت بەکاری بهێنیت.
ئەگەر ZimanGo بەکار دەهێنیت، بە تاقیکردنەوەی دیاریکردنی ئاست دەست پێ بکە، بۆ ئەوەی بتوانیت بەسەر ئەوەدا تێپەڕیت کە پێشتر دەیزانیت. ڕاهێنانی ئاخاوتن، بە ناسینەوەی دەنگی کوردیی تایبەتی خۆمان، کاتێک بە تەنهایت وەڵامدانەوەت لەسەر دەربڕینەکەت پێ دەدات، پێش ئەوەی ڕستەیەک لەسەر سفرەی نانی ئێوارە تاقی بکەیتەوە. کورمانجی و سۆرانی ئێستا بەردەستن؛ بەهدینی، زازاکی و هەورامی بەم زووانە دێن.
وتەیەک لە وانەکانی ئیدیۆم هەموو ئەمانە کورت دەکاتەوە:
Hêdî hêdî kar bi hêz dibe هێواش هێواش کار بەهێز دەبێت hêwaş hêwaş kar behêz debêt کەم کەم کار بەهێز دەبێت
پرسیارەکانی خەڵک
قسەکەری میراتیی کوردی کێیە؟
کەسێکە کە لە ماڵەوە گوێی لە کوردی بووە و گەورە بووە، زۆرجار لە ئەڵمانیا، سوید، بەریتانیا یان تورکیا، لە کاتێکدا قوتابخانەکەی بە زمانێکی تر بووە. زۆریان لە زۆر شتی کوردی تێدەگەن، بەڵام قسەکردن، خوێندنەوە و نووسینیان پێ قورسترە.
بۆچی لە کوردی تێدەگەم بەڵام ناتوانم قسەی پێ بکەم؟
تێگەیشتن و قسەکردن دوو لێهاتوویی جیاوازن. ئەگەر لە ماڵەوە گوێت لە کوردی بووبێت بەڵام زۆربەی جار بە زمانێکی تر وەڵامت دابێتەوە، گوێگرتنت گەشەی کردووە و قسەکردنت ڕاهێنانێکی کەمی بەرکەوتووە. ڕۆژانە کەمێک قسەکردن بە دەنگی بەرز یارمەتی پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە دەدات.
کورمانجی فێر ببم یان سۆرانی؟
ئەو زاراوەیە فێر ببە کە خێزانەکەت پێی قسە دەکەن، چونکە ئەوان باشترین هاوبەشی ڕاهێنانتن. خێزانەکانی تورکیا و سووریا بەزۆری بە کورمانجی قسە دەکەن؛ خێزانەکانی هەولێر، سلێمانی، سنە یان مەهاباد زۆربەی جار بە سۆرانی.
ئایا لە تەمەنی گەورەییدا درەنگە بۆ فێربوونی کوردی؟
نەخێر. گەورەکان هەمیشە زمانی نوێ فێر دەبن، و وەک قسەکەرێکی میراتی تۆ پێشتر دەنگەکان و زۆر وشە دەزانیت. ڕاهێنانی کورتی ڕۆژانە و خزمێکی ئارامگر زۆر بەرەو پێشت دەبەن.
