Wekî axêverê mîratê Kurdî hîn bibe: ji ku dest pê bikî?
Tu dapîra xwe fêm dikî, lê bersivên te bi almanî, swêdî an îngilîzî derdikevin? Li vir em nîşan didin ka axêverên mîratê çawa li ser kurdiya ku jixwe dizanin ava dikin.
Dibe ku tu li Almanya, Swêd, Brîtanya an Tirkiyê mezin bûyî, û kurdî zimanê mitbaxa dapîra te bû. Tu piraniya tiştên ku malbata te dibêje fêm dikî, lê gava dora bersivê tê, peyv bi almanî, swêdî, îngilîzî an tirkî ji devê te derdikevin. Eger ev tu bî, tu axêverê mîratê yî, û tu qet ne bi tenê yî.
Axêverê mîratê ew kes e ku di zarokatiyê de zimanekî li malê hîn bûye, dema ku dibistan û heval bi zimanekî din bûn. Ew zimanê duyem bi gelemperî serdest dibe. Ji ber vê yekê gelek axêverên mîratê ji tiştê ku dikarin bibêjin pir zêdetir fêm dikin, û hindik ji wan qet hîn bûne ku bi zimanê malbatê bixwînin an binivîsin.
Ev rêber nîşan dide ka tu çawa dikarî li ser tiştên ku jixwe dizanî ava bikî, bi Kurmancî an Soranî.
Ji tiştên ku jixwe dizanî dest pê bike
Salên te yên guhdariyê dihesibin. Dibe ku tu jixwe dizanî kurdî çawa deng dide, awaza pirsekê û gelek peyvên ji bo mal, xwarin û malbatê. Hînkerên ku ji sifirê dest pê dikin divê van hemûyan ji nû ve ava bikin.
Vê biceribîne: deh deqîqeyan bide xwe û her peyveke kurdî ya ku tu dizanî binivîse, bi her rastnivîsê. Gelek axêverên mîratê dibînin ku lîsteya wan ji bo jiyana malê dirêj e û ji bo dibistan, kar û nûçeyan kurt e. Ew valahî nîşanî te dide ku ji ku dest pê bikî.
Peyvên wekî van pir caran di lîsteyê de ne:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| nan | نان |
| çay | چا |
| mal | ماڵ |
| malbat | خێزان |
| dê û bav | دایک و باوک |
| kal û pîr | باپیر و داپیر |
Di kurdî de pir caran ji bo tiştekî du peyv hene. Di dersan de tu yê ji bo dayikê hem Diya min hem jî Dayika min bibînî. Eger malbata te peyvekê bi kar tîne ku di dersên te de tune, wê biparêze: ew jî kurdiya rastîn e.
Xwendina alfabeyê hîn bibe
Xwendin ew şiyan e ku gelek axêverên mîratê jê bêpar mane, û pir caran ew şiyana ku mirov herî zû digihîjê ye. Guhên te jixwe peyvan nas dikin. Her tîpa ku tu hîn dibî bi tenê dengekî ku tu nas dikî bi şiklê wî yê nivîskî ve girê dide.
Eger dê û bavê te jî nikaribin kurdî bixwînin, ev tiştekî asayî ye. Gelek ji wan qet derfeta hînbûna wê li dibistanê nedîtin. Li Tirkiyê, bo nimûne, di piraniya sedsala 20an de kurdî li dibistanan nedihat hînkirin, û ji 1983 heta 1991 qanûnekê bikaranîna wê sînordar dikir.
Kurmancî alfabeyeke latînî ya 31 tîpan bi kar tîne, ku Celadet Alî Bedirxan di sala 1932an de weşand: 26 tîpên îngilîzî û ç, ê, î, ş û û.
Soranî alfabeyeke bingeh-erebî bi kar tîne, ku ji rastê ber bi çepê tê nivîsîn, bi tîpên zêde ji bo dengên kurdî, wekî L-ya giran a di سڵاو (silav) de. Eger malbata te ji Dihokê be, dibe ku tu Kurmancî jî bi vê alfabeyê nivîsandî bibînî.
Bi xwendina hevokên ku tu jixwe dikarî bibêjî dest pê bike. Wan hêdî hêdî û bi dengê bilind bixwîne:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ev dayika min e | ئەمە دایکمە |
| Ev bavê min e | ئەمە باوکمە |
| Ez ji malbata xwe hez dikim | حەزم لە خێزانمە |
Asta Alfabeyê ya ZimanGo herdu alfabeyan tîp bi tîp hîn dike, bi deng û şopandina tîpan. Ji bo gereke tevahî, li rêbera me ya alfabeya kurdî binêre.
Bê şerm biaxive
Ji bo gelek axêverên mîratê, beşa herî dijwar ne rêziman e, lê fikar e. Tu dizanî kurdî divê çawa deng bide, loma şaşiyên te di guhê te de bilind deng didin. Dibe ku xizmekî carekê bi dilovanî bi peyveke te keniyabe, an ji bo alîkariya te derbasî zimanekî din bûbe, û tu bêdeng bûyî.
Ev hest ew qas berbelav e ku lêkolînerên ku li ser axêverên mîratê dixebitin navek lê kirine: fikara zimanê mîratê (heritage language anxiety). Aksana te û hevokên te yên tevlihev ne têkçûn in. Ew xala destpêkê ya asayî ne, û kesên ku ji te hez dikin bi piranî tenê dixwazin bibihîzin ku tu hewl didî.
Çend hevokên kurt alîkariya te dikin ku tu bi kurdî bidomînî:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Bibore, ez şaş bûm | ببورە، هەڵە بووم |
| Ev çi ye? | ئەمە چییە؟ |
| Ez dikarim ji we tiştekî bipirsim | دەتوانم شتێکتان لێ بپرسم |
| Ji kerema xwe alîkarîya min bike | تکایە یارمەتیم بدە |
| Baş e | باشە |
Her gava ku tu tiliya xwe dirêjî tiştekî dikî ku navê wî nizanî, Ev çi ye? bi kar bîne. Ew her valahiyekê dike dersek biçûk.
Kesekî bi sebir hilbijêre, wekî dê an bavê xwe, metik an xaltîkekê, an dapîr an bapîrê xwe. Li hev bikin ku ew tenê bi kurdî bersiva te bide, her çend tu zimanan tevlihev bikî jî. Gava tu peyvekê şaş bibêjî, ew bi tenê ya rast dubare dike, û tu wê dîsa dibêjî.
Dema malbatê bike pratîk
Malbata te kursa herî baş e ku tu yê qet bibînî, û ew her roj vekirî ye. Fen ew e ku tu demên asayî bikî pratîka guhdarî û axaftinê.
- Li ser rabirdûyê bipirse. Ji dapîr an bapîrê xwe çîrokeke kevn bixwaze û guh bide peyvên ku tu dizanî. Çîrokeke li ser rojên berê dikare wiha dest pê bike: Dema ez biçûk bûm.
- Bi hev re xwarinê çêkin. Dema ku hûn dixebitin, navê her malzemeyê û her gavê bi kurdî bibêje.
- Stran û gotinan berhev bike. Strana an gotina pêşiyan a ku ew jê hez dikin bixwaze, binivîse, paşê wê ji kesê ku hînî te kir re bixwîne.
- Hefteyê carekê telefon bike. Di pênc deqîqeyên pêşîn ên telefoneke bi xizmekî re tenê bi kurdî biaxive.
Peyvên bikêr ji bo van deman:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Dema ez biçûk bûm | کاتێک منداڵ بووم |
| Çîrokek kevn | چیرۆکێکی کۆن |
| Strana min a bijartî | گۆرانییە دڵخوازەکەم |
| Gotinên pêşiyan | پەندی پێشینان |
| Wek pîranan digotin | وەک پیران دەیانگوت |
| Ji min re telefon bike | پەیوەندیم پێوە بکە |
Peyvên malbatê yên kurdî ji yên îngilîzî hûrtir in. Kurmancî ji birayê bavê re peyvekê, ap, û ji birayê dayikê re peyveke din, xal, bi kar tîne. Tevahiya malbatê di lîsteya me ya peyvên malbatê yên kurdî de hîn bibe.
Zaravayê malbata xwe hilbijêre
Kurdî ji herêmekê heta herêmeke din cuda deng dide, û awayê axaftina malbata te ya herî bikêr e ku tu hîn bibî: ew in kesên ku tu yê bi wan re pratîk bikî. Bipirse ka malbat ji ku tê û ji kurdiya xwe re çi dibêjin.
- Tirkiye an Sûriye: bi îhtîmaleke mezin Kurmancî.
- Dihok û derdora wê: Behdînî (Badînî), formeke herêmî ya Kurmancî.
- Hewlêr, Silêmanî, Sine an Mehabad: bi gelemperî Soranî.
- Malbatên din: hin bi Zazakî (Kirmanckî) diaxivin, bi piranî ji rojhilatê Tirkiyê, an bi Hewramî (Goranî), ji çiyayên Hewramanê li ser sînorê Îran û Iraqê.
Cotek nav pir caran mirovan tevlihev dike. Kirmanckî navekî Zazakî ye, lê Kurmancî Kurdiya Bakur e. Eger malbata te dibêje ku bi Kirmanckî diaxive, bi îhtîmaleke mezin mebest Zazakî ye.
Dibe ku xizmên te peyvên herêmî an peyvên ji zimanên cîran wergirtî jî bi kar bînin. Ev asayî ye: peyvên standard hîn bibe, û peyvên malbata xwe jî biparêze. Rêbera me ya zaravayên kurdî nîşan dide ka ew hemû çawa bi hev ve girêdayî ne.
Her roj hinekî pratîk bike
Pratîka kurt û birêkûpêk ji danişînên dirêj û kêm çêtir dixebite. Lêkolînên li ser bîrê ji sedsalekê zêdetir e ku vê yekê nîşan didin: tiştê ku tu di çend rojan de dubare dikî ji tiştê ku tu di êvarekê de bi carekê dixwînî dirêjtir di bîra te de dimîne. Çend deqîqe her roj destpêkeke baş e, û rêbera me ya hînbûna kurdî bi rojê deh deqîqeyan ramanên zêdetir dide.
Rêbazeke hêsan a deh deqîqeyan:
- Sê deqîqeyan bixwîne. Çend peyv an hevokeke kurt bi dengê bilind bixwîne.
- Çar deqîqeyan biaxive. Bi kurdî bibêje ka te îro çi kir, her çend bi peyvên pir hêsan be jî.
- Sê deqîqeyan plan bike. Hevokekê hilbijêre ku tu berî dawiya rojê bi malbata xwe re bi kar bînî.
Eger tu ZimanGo bi kar tînî, bi testa diyarkirina astê dest pê bike, da ku tu tiştên ku jixwe dizanî derbas bikî. Pratîka axaftinê bi naskirina axaftinê ya kurdî ya me bi xwe li ser bilêvkirina te bersiv dide, bi tena serê te, berî ku tu hevokekê li ser sifreya şîvê biceribînî. Kurmancî û Soranî niha hene; Behdînî, Zazakî û Hewramî di demeke nêz de tên.
Gotineke ji dersên biwêjan wê bi kurtî dibêje:
Hêdî hêdî kar bi hêz dibe هێواش هێواش کار بەهێز دەبێت hêwaş hêwaş kar behêz debêt
Pirsên ku mirov dipirsin
Axêverê mîratê yê kurdî kî ye?
Kesê ku li malê bi bihîstina kurdî mezin bûye, pir caran li Almanya, Swêd, Brîtanya an Tirkiyê, dema ku dibistan bi zimanekî din bû. Gelek ji wan pir kurdî fêm dikin, lê axaftin, xwendin û nivîsandin ji wan re zehmettir e.
Çima ez kurdî fêm dikim lê nikarim biaxivim?
Fêmkirin û axaftin du şiyanên cuda ne. Eger te li malê kurdî bihîstibe lê bi gelemperî bi zimanekî din bersiv dabe, guhdariya te pêş ketiye, lê axaftina te kêm pratîk dîtiye. Her roj hinekî bi dengê bilind axaftin alîkariya girtina vê valahiyê dike.
Ez Kurmancî hîn bibim an Soranî?
Zaravayê ku malbata te pê diaxive hîn bibe, ji ber ku ew hevalên te yên pratîkê yên herî baş in. Malbatên ji Tirkiye û Sûriyê bi piranî bi Kurmancî diaxivin; malbatên ji Hewlêr, Silêmanî, Sine an Mehabadê bi gelemperî bi Soranî diaxivin.
Ji bo mezinan hînbûna kurdî dereng e?
Na. Mezin her dem zimanên nû hîn dibin, û wekî axêverê mîratê tu jixwe deng û gelek peyvan dizanî. Pratîka rojane ya kurt û xizmekî bi sebir dê te pir dûr bibin.
