زاراوەکانی کوردی: کورمانجی، سۆرانی و زاراوەکانی تر

بە خەمڵاندن نزیکەی 20 بۆ 40 ملیۆن کەس بە کوردی قسە دەکەن، و کوردی لە هەموو شوێنێک وەک یەک دەنگ ناداتەوە. خێزانێک لە دیاربەکر، یەکێک لە هەولێر و یەکێک لە کرماشان هەموویان بە کوردی قسە دەکەن، بەڵام هەریەکەیان بە شێوەی خۆی. ئەم ڕێنماییە زاراوە سەرەکییەکانی کوردیت پێ دەناسێنێت: لە کوێ قسەیان پێ دەکرێت، چۆن دەنووسرێن و نزیکەی چەند کەس بەکاریان دەهێنن.

هەموو ژمارەکانی ئێرە خەمڵاندنن. ژماردنی ورد بە دەست ناکەوێت، بۆیە توێژەران مەودا دەدەن، و ئەو مەودایانەش فراوانن.

زمانی کوردی چەند زاراوەی هەیە؟

زمانناسان زۆرجار کوردی دەکەنە سێ گرووپی سەرەکی. هەر گرووپێک خێزانێکە لە زاراوە ناوچەییەکان کە لە دۆڵێکەوە بۆ دۆڵێکی تر وردە وردە تێکەڵی یەکتر دەبن.

• کوردیی باکوور، یان کورمانجی (Kurmancî): گەورەترین گرووپ، کە زیاتر بە پیتی لاتینی دەنووسرێت.
• کوردیی ناوەند، یان سۆرانی: بە ئەلفوبێیەکی کوردیی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت.
• کوردیی باشوور: بەزۆری زاراوەگەلێک کە زیاتر قسەیان پێ دەکرێت تا بنووسرێن، وەک کەڵهوڕی و فەیلی.

دوو زمانی تریش زۆرجار لە هەمان کاتدا باس دەکرێن: زازاکی (کرمانجکی) و هەورامی (گۆرانی). زمانناسان زۆرجار وەک دوو زمانی جیاواز لە خێزانی زمانە ئێرانییە باکووری-ڕۆژئاواییەکان پۆلێنیان دەکەن، لە کاتێکدا زۆر لە قسەکەرانیان خۆیان بە کورد دەزانن. کەواتە وەڵامی کورت ئەمەیە: سێ گرووپی سەرەکیی زاراوە، یان پێنج ئەگەر زازاکی و هەورامیش بژمێریت.

کوردیی باکوور: کورمانجی

کورمانجی کوردیی زۆربەی کوردەکانی تورکیا و سووریایە. لە باکووری عێراق و باکووری ڕۆژئاوای ئێرانیش قسەی پێ دەکرێت، و زۆر دوورتر بەرەو ڕۆژهەڵات لە ناوچەی خوراسانی ئێران. کۆمەڵگەی بچووکتر لە قەفقاس دەژین، بۆ نموونە لە ئەرمەنستان و گورجستان، و ئێستا ژمارەیەکی زۆر لە قسەکەرانی لە ئەوروپا دەژین.

خەمڵاندنەکان ژمارەی قسەکەرانی کورمانجی بە نزیکەی 15 بۆ 20 ملیۆن دادەنێن، ئەمەش دەیکاتە گەورەترین گرووپی زاراوەی کوردی. زۆربەی نووسینی کورمانجی ئەو ئەلفوبێ لاتینییە بەکاردەهێنێت کە جەلادەت عالی بەدرخان لە ساڵی 1932 لە گۆڤارەکەی خۆیدا، هاوار، بڵاوی کردەوە. ئەمانە هەمان ئەو پیتانەن کە لە وشەکانی Silav (سڵاو) و Spas (سوپاس) دەیانبینیت. لە یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوودا، کورمانجی بە پیتی کریلیش دەنووسرا.

کورمانجی زۆر شێوەزاری ناوچەیی هەیە کە وردە وردە دەچنە ناو یەکترەوە. لە ناوچە سەرەکییەکەیدا، خەڵکی زۆربەی ناوچەکان بە باشی لە یەکتر تێدەگەن؛ گەورەترین جیاوازییەکان لە نێوان زاراوەکانی دوورترین لای باشووری ڕۆژهەڵات و دوورترین لای باکووری ڕۆژئاوادان.

بەهدینی لە عێراق

لە ناوچەی دهۆک لە باکووری عێراق، لەگەڵ شارۆچکەکانی وەک زاخۆ، ئامێدی و ئاکرێ، خەڵک بە کورمانجییەکەیان دەڵێن بەهدینی (بادینی). سەر بە گرووپی باشووری ڕۆژهەڵاتی کورمانجییە. یەکێکە لە جیاوازترین زاراوەکانی کورمانجی، بە دەنگەکان و هەندێک وشەی تایبەت بە خۆی، بەڵام ڕێزمانی بنەڕەتیی بە ڕوونی کورمانجییە.

جیاوازیی گەورە خەتەکەیە. لە عێراق، بەهدینی بەزۆری بە هەمان ئەو ئەلفوبێ لەسەر بنەمای عەرەبییە دەنووسرێت کە سۆرانی پێ دەنووسرێت. کەواتە قسەکەرێک لە دهۆک و قسەکەرێک لە دیاربەکر بە هەمان گرووپی زاراوە قسە دەکەن، بەڵام زۆرجار بە دوو ئەلفوبێی جیاواز دەینووسن. زیاتر لە ڕێنماییەکەمان دەربارەی بەهدینی بخوێنەرەوە.

کوردیی ناوەند: سۆرانی

سۆرانی لە بەشێکی زۆری هەرێمی کوردستانی عێراق قسەی پێ دەکرێت، لە شارەکانی وەک هەولێر و سلێمانی و لە دەوروبەری کەرکووک. لەو دیوی سنوورەوە، کوردیی ڕۆژئاوای ئێرانە لە دەوروبەری سنە و مەهاباد. خەمڵاندنەکان لە نزیکەی 6 بۆ 9 ملیۆن قسەکەر دەگۆڕێن.

سۆرانی بە خەتێکی عەرەبیی گونجێنراو دەنووسرێت کە لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەڕوات. بە پێچەوانەی عەرەبییەوە، نزیکەی هەموو بزوێنەکانی وەک پیت دەنووسێت. ستانداردی نووسراوەکەی لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا لە قسەکردنی سلێمانییەوە سەری هەڵدا.

کوردی یەکێکە لە دوو زمانە فەرمییەکەی عێراق، و سۆرانی لە هەرێمی کوردستاندا بەهێزترین نەریتی نووسینی هەیە. شێوە ناوچەییەکانی زۆرجار بە ناوی ناوچەیەک یان شارێکەوە ناو دەنرێن: بابانی لە دەوروبەری سلێمانی، هەولێری لە هەولێر، موکریانی لە دەوروبەری مەهاباد، ئەردەڵانی لە دەوروبەری سنە، و گەرمیانی. لە شێوەی دەربڕین و هەندێک وشەدا جیاوازن، و قسەکەرانیان هەموویان هەمان ستانداردی نووسین بەکاردەهێنن.

کوردیی باشوور: کەڵهوڕی، فەیلی و لەکی

کوردیی باشوور لە ڕۆژئاوای ئێران قسەی پێ دەکرێت، بەتایبەتی لە پارێزگاکانی کرماشان و ئیلام، و لەو دیوی سنوورەوە لە ڕۆژهەڵاتی عێراق لە دەوروبەری شارۆچکەکانی وەک خانەقین. زۆر لە کوردە فەیلییەکانیش لە بەغدا دەژین. خەمڵاندنی ژمارەی قسەکەران زۆر جیاوازە، زۆرجار لە نێوان نزیکەی 3 و 6 ملیۆندا، بەشێکی لەبەر ئەوەیە کە سەرچاوەکان لەسەر ئەوەی کام زاراوە بژمێردرێن ڕێک نین.

ئەم گرووپە کەڵهوڕی دەگرێتەوە، کە ناوی لە هۆزی کەڵهوڕەوە وەرگیراوە، هەروەها فەیلی و کوردیی شاری کرماشان، کە زۆرجار پێی دەڵێن کرماشانی. ئەم شێوانە زۆر نزیکی یەکترن و زنجیرەیەک زاراوە پێک دەهێنن کە قسەکەرانیان تا ڕادەیەکی باش لە یەکتر تێدەگەن. قسەکەران زۆرجار تەنها بە زمانەکەیان دەڵێن کوردی و ناوی هۆزێک یان شوێنێکی دەخەنە پاڵ.

لەکی، کە بە خەمڵاندن چەند سەد هەزار کەس قسەی پێ دەکەن، بەزۆری لە باکووری لوڕستان و ناوچە نزیکەکانی، هەندێک جار لەگەڵ کوردیی باشوور پۆلێن دەکرێت و هەندێک جاریش وەک زمانێکی سەربەخۆ سەیر دەکرێت. کوردیی باشوور هێشتا ستانداردێکی نووسینی بەربڵاوی نییە. کاتێک خەڵک پێی دەنووسن، زۆربەیان ئەو ڕێنووسە فارسی یان عەرەبییە بەکاردەهێنن کە لە قوتابخانە فێری بوون. هەندێکیش ئەلفوبێی سۆرانی لەگەڵ چەند پیتێکی زیادە بەکاردەهێنن.

زازاکی و هەورامی: خزمی نزیک

زازاکی، کە پێی دەگوترێت دمیلی یان کردکیش، لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا قسەی پێ دەکرێت، بەتایبەتی لە دەرسیم (تونجەلی)، بینگۆل، ئەلازیغ، ئەرزنجان و بەشێک لە دیاربەکر. کۆمەڵگەیەکی گەورەش لە ئەڵمانیا و بەشەکانی تری ئەوروپا دەژین. خەمڵاندنەکان زۆر جیاوازن، لە نزیکەی 2 ملیۆنەوە تا 6 ملیۆن قسەکەر. ئەمڕۆ زازاکی بەزۆری بە پیتی لاتینی دەنووسرێت، زۆر وەک کورمانجی.

هەورامی لە چیاکانی هەورامان لە هەردوو دیوی سنووری ئێران و عێراق قسەی پێ دەکرێت، لە دەوروبەری پاوە لە ئێران و هەڵەبجە لە عێراق. زمانێکی بچووکە. ژمارەکان ڕوون نین: خەمڵاندنەکان باسی دەیان هەزار قسەکەری هەورامی دەکەن، و چەند سەد هەزار بۆ هەموو شێوەکانی گۆرانی پێکەوە. ئەمڕۆ بەزۆری بە ئەلفوبێی کوردیی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت، و زمانناسان بە زمانێکی لە مەترسیدا دادەنێن.

گۆرانی ڕابردوویەکی ئەدەبیی درێژیشی هەیە. شیعری گۆرانی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی سەدەی چواردەیەم، و لە سەردەمی میرانی ئەردەڵاندا، کە لە سنەی ئەمڕۆوە فەرمانڕەواییان دەکرد، بە بەربڵاوی بۆ شیعر بەکاردەهات. مەولەوی، شاعیری سەدەی نۆزدەیەم کە لە ناوچەی هەورامان لەدایک بوو، بەشێکی زۆری شیعرەکانی بە گۆرانی نووسی.

زیاتر دەربارەی زازاکی و هەورامی بخوێنەرەوە.

کورمانجی و سۆرانی چەندە جیاوازن؟

دوو زاراوە گەورەکە بەشێکی زۆری وشەکانیان هاوبەشە. هەندێک وشە ڕێک وەک یەکن، و زۆریش تەنها بە یەک دەنگ جیاوازن. نموونەیەکی زۆر باو: لەو شوێنەی کورمانجی دەنگی v (ڤ)ی تێدایە، سۆرانی زۆرجار دەنگی w (و)ی تێدایە.

وشەی کورمانجیی av لە سۆرانیدا دەبێتە ئاو aw. بە هەمان شێوە، سڵاوی Silav دەبێتە سڵاو silaw. هەندێک وشەی ڕۆژانەی تر بە تەواوی جیاوازن:

جیاوازییە گەورەترەکان لە ڕێزماندان. ناوەکانی کورمانجی نێر یان مێن، و کۆتاییەکانیان بەپێی ڕۆڵیان لە ڕستەدا دەگۆڕێت. سۆرانی ڕەگەزی ڕێزمانیی نییە و ئەو کۆتاییانەی حاڵەتیش بەکارناهێنێت.

سۆرانی لە جیاتی ئەوە حەز دەکات پاشگری بچووک بە وشەکانەوە بلکێنێت. لە کورمانجیدا «ناوم» دوو وشەیە: Navê min. لە سۆرانیدا تەنها یەک وشەیە: ناوم. سۆرانی هەروەها پاشگرێکی ناسیاویی هەیە کە زۆر وەک «the»ی ئینگلیزی کار دەکات و بە پیتی لاتینی زۆرجار بە ‑eke دەنووسرێت؛ کورمانجی ئەم پاشگرە بەکارناهێنێت.

کەواتە قسەکەرێکی کورمانجی و قسەکەرێکی سۆرانی دەتوانن زۆر وشەی هاوبەش بناسنەوە، بەڵام گفتوگۆیەکی تەواو پێویستی بە هەندێک ڕاهێنان هەیە. ئەو کەسانەی بە بیستنی هەردووکیان گەورە دەبن، لە ڕێگەی خێزان، مۆسیقا یان تەلەفزیۆنەوە، زۆرجار بە باشی لە هەردووکیان تێدەگەن. بۆ سەیرکردنێکی وردتر، کورمانجی بەرامبەر بە سۆرانی بخوێنەرەوە.

فێری کام زاراوە ببیت؟

بەو زاراوەیە دەست پێ بکە کە خێزان یان هاوڕێکانت قسەی پێ دەکەن. ئەگەر ڕەگ و ڕیشەت لە تورکیا، سووریا یان ناوچەی دهۆکە، ئەوە بەزۆری کورمانجی یان شێوە بەهدینییەکەیەتی. ئەگەر لە هەولێر، سلێمانی، کەرکووک یان پارێزگای کوردستانی ئێرانە، بەزۆری سۆرانییە. خێزانەکانی کرماشان و ئیلام زۆرجار لە ماڵەوە بە کوردیی باشوور قسە دەکەن.

ئەگەر هیچ پەیوەندییەکی خێزانیت نییە، هەر یەک لە دوو زاراوە گەورەکە دەستپێکێکی باشە. کورمانجی زۆرترین قسەکەری هەیە و پیتی لاتینی بەکاردەهێنێت، کە ئەگەر پێشتر ئینگلیزی، ئەڵمانی، فەرەنسی یان تورکی بخوێنیتەوە ئاشنا دێتە بەر چاوت. سۆرانی نەریتێکی نووسینی دەوڵەمەندی هەیە و دەرگای کتێب، گۆرانی و تەلەفزیۆنی کوردستانی عێراق و ئێرانت بۆ دەکاتەوە.

لە ZimanGo، کورمانجی و سۆرانی ئەمڕۆ بەردەستن، و بەهدینی، زازاکی و هەورامی بەم زووانە دێن. کاتێک زاراوەیەک بە باشی دەزانیت، زاراوەکانی تر زۆر ئاشناتر دێنە بەر گوێت.