ئەلفوبێی کوردی: پیتە لاتینی و عەرەبییەکان بە ڕوونی

ئەلفوبێی کوردی بە دوو شێوەی سەرەکی دێت. کورمانجی (کوردیی باکوور) بەزۆری بە پیتی لاتینی دەنووسرێت، زۆر وەک ئینگلیزی یان تورکی. سۆرانی (کوردیی ناوەند) بە ئەلفوبێیەکی لەسەر بنەمای خەتی عەرەبی، لە ڕاستەوە بۆ چەپ، دەنووسرێت.

هەواڵی خۆش بۆ فێرخوازان: هەردوو ئەلفوبێکە نزیکەی هەر وەک دەخوێنرێنەوە وا دەنووسرێن. هەر پیتێک بە نزیکەیی هەمیشە یەک دەنگ دەگەیەنێت، بۆیە کە پیتەکانت زانی دەتوانیت وشەی نوێ بە دەنگی بەرز بخوێنیتەوە. ئەم ڕێنماییە بە هەردووکیاندا دەڕوات، بە ڕێنماییی سادەی دەنگ و وشەی نموونە لە وانەکانی ZimanGo. دڵنیا نیت کام زاراوەت پێویستە؟ بە کورمانجی بەرامبەر بە سۆرانی دەست پێ بکە.

31 پیتەکەی کورمانجی

ئەلفوبێی کورمانجی 31 پیتی هەیە: 26 پیتەکەی ئەلفوبێی ئینگلیزی لەگەڵ پێنج پیتی نیشانەدار، ç, ê, î, ş و û. زۆرجار پێی دەوترێت ئەلفوبێی هاوار، بە ناوی ئەو گۆڤارەی لە دەیەی 1930کاندا بڵاوی کردەوە.

لێرەدا هەموو پیتەکان بە ڕیزی ئەلفوبێ دەبینیت، لەگەڵ هاوتای نزیکی سۆرانی و وشەیەکی نموونە.

پیتە نیشانەدارەکان و چەند شتێکی چاوەڕواننەکراو

پێنج پیتە نیشانەدارەکە دوو یاسای سادە پەیڕەو دەکەن. ئەو قولاپە بچووکەی ژێر ç و ş، پیتەکانی c و s دەکاتە دەنگەکانی «چ» و «ش». کڵاوەکەی سەر ê، î و û بزوێنێکی درێژ نیشان دەدات: î وەک «ی» لە وشەی «شیر»ـە و û وەک «وو» لە وشەی «دوور».

بەبێ کڵاوەکە، بزوێنەکە کورتە. i لە bira (برا) لەگەڵ î لە Îro (ئەمڕۆ) بەراورد بکە، یان u لە kurt (کورت) لەگەڵ û لە nû (نوێ).

ئەلفوبێی سۆرانی

سۆرانی بە ئەلفوبێیەکی لەسەر بنەمای خەتی عەرەبی دەنووسرێت. لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەڕوات، و زۆربەی پیتەکان لە ناو وشەدا بە پیتی دواتر دەلکێن، بۆیە پیتێک دەتوانێت بەپێی شوێنەکەی شێوەی بگۆڕێت. ژمارە و وشە لاتینییەکان لە ناو دەقێکی سۆرانیدا هێشتا لە چەپەوە بۆ ڕاست دەخوێنرێنەوە.

لیستەکانی پیتە سۆرانییەکان کەمێک جیاوازن. هەندێکیان 33 پیت دەژمێرن، هەندێکی تر 34، کە پیتی دووانەی وو بۆ بزوێنی درێژی û وەک پیتێکی سەربەخۆ دەژمێرن. هەردوو ژمارەکە باسی هەمان ئەلفوبێ دەکەن.

سۆرانی زۆربەی پیتەکانی لە عەرەبییەوە وەرگرتووە و پیتی بۆ دەنگە کوردییەکان زیاد کردووە. چواریان، پیتەکانی پ، چ، ژ و گ، لەگەڵ فارسیدا هاوبەشن. ئەوانی تر بۆ کوردی گونجێنراون. ڕێنووسی ستانداردیش شەش پیتی عەرەبی لادەبات، وەک ئەوانەی بۆ دەنگەکانی «th»ن (ث و ذ)، کە کوردی پێویستی پێیان نییە.

دوو پیتەکەی «ر» نموونەیەکی باشن بۆ ئەوەی بۆچی پیتە زیادەکان گرنگن. «ر»ی ئاسایی لێدانێکی سووکە، بەڵام ڕ «ر»ێکی بەهێز و لەرەدارە، وەک لە سەرەتای وشەی «ڕۆژ». بە هەمان شێوە، ڵ «ل»ێکی قورسترە لە «ل»ی ئاسایی، وەک لە وشەی «ماڵ».

سۆرانی بزوێنەکانی دەنووسێت

نووسینی عەرەبی بەزۆری بزوێنە کورتەکان نانووسێت، و خوێنەران لە دەوروبەری قسەکەوە پڕیان دەکەنەوە. سۆرانی جیاوازە: بە نزیکەیی هەموو بزوێنێک پیتی خۆی هەیە، بۆیە دەتوانیت زۆربەی وشەکان ڕێک وەک نووسراون بخوێنیتەوە.

دوو لەم پیتانە دوو ئەرک دەبینن. و دەتوانێت نەبزوێنی w یان بزوێنی u بێت. بە هەمان شێوە، ی دەتوانێت y یان î بێت، و وشەکەی دەوروبەری پێت دەڵێت کامیانە.

وشەیەک کە بە بزوێن دەست پێ دەکات، پیتێکی بێدەنگی ئ لە پێشیەوە دێت و بزوێنەکە هەڵدەگرێت. هەر بۆیە وشەی «ئاو» بەم شێوەیە دەنووسرێت: ئاو.

یەک وشە، دوو خەت

دوو ئەلفوبێکە زیاتر لەوەی بیری لێ دەکەیتەوە پیت بە پیت یەک دەگرنەوە. ئەم وشە ڕۆژانانە لە هەردوو زاراوەکەدا بە نزیکەیی وەک یەک دەگوترێن، بۆیە ڕاهێنانێکی باشن بۆ بەرامبەرکردنی پیتەکان.

وشەی سۆرانیی «پێنج» لە ڕاستەوە بۆ چەپ بخوێنەرەوە، و دەتوانیت پیت بە پیت بەرامبەری pênc بکەیت: p, ê, n, c. لە سێ ڕیزی کۆتاییدا، لە شوێنی v ی کورمانجی، سۆرانی w ی هەیە کە بە و دەنووسرێت. ئەم شێوازە لە زۆر وشەی ڕۆژانەدا دەبینیتەوە.

بۆچی کوردی دوو ئەلفوبێی هەیە

بۆ چەندین سەدە، شاعیر و زانا کوردەکان بە خەتی عەرەبی دەیاننووسی، کە خەتی سەرەکیی ناوچەکە بوو. بەرهەمە کلاسیکییەکانی وەک مەم و زین، چیرۆکە خۆشەویستییە هۆنراوەکەی ئەحمەدی خانی لە کۆتایی سەدەی حەڤدەهەمدا، بەم شێوەیە نووسراون.

لە سەدەی بیستەمدا، کوردەکانی وڵاتە جیاوازەکان ڕێگای جیاوازیان گرتەبەر. لە ساڵی 1932دا، جەلادەت عالی بەدرخان لە گۆڤارەکەیدا، هاوار، لە دیمەشق ئەلفوبێیەکی لاتینیی بۆ کورمانجی پێشکەش کرد. دەیویست هەر دەنگێک پیتی خۆی هەبێت، و زۆر لە پیتەکان وەک لە ئەلفوبێی لاتینیی تورکیدا کار دەکەن، کە کوردەکانی تورکیا پێشتر دەیانناسی. ئەمڕۆ ئەمە ڕێگای ئاساییی نووسینی کورمانجییە لە تورکیا و سووریا.

لە عێراق و ئێران، کوردی خەتی لەسەر بنەمای عەرەبیی پاراست. لە دەیەی 1920کاندا، زانایانی عێراق وەک تۆفیق وەهبی ئەم خەتەیان ڕێکخستەوە بۆ ئەوەی لەگەڵ دەنگە کوردییەکان بگونجێت و بزوێنەکان بنووسێت. ئەمە ئەو ئەلفوبێ سۆرانییەیە کە ئەمڕۆ بەکار دێت، و قسەکەرانی کورمانجی لە عێراق، بۆ نموونە لە دەوروبەری دهۆک، بەزۆری هەر بەوە دەنووسن.

جارێکیش خەتێکی سێیەم هەبوو. قسەکەرانی کورمانجی لە یەکێتیی سۆڤیەت، بەتایبەتی لە ئەرمینیای سۆڤیەت، لە دەیەی 1920کاندا کوردییان بە خەتێکی لەسەر بنەمای ئەرمەنی دەنووسی، پاشان لە کۆتایی دەیەی 1920کانەوە بە پیتی لاتینی، و لە ناوەڕاستی دەیەی 1940کانەوە بە کریلی. چیرۆکە تەواوەکە لە وتاری مێژووی ئەلفوبێی کوردی بخوێنەرەوە.

فێربوون و نووسینی پیتەکان

بە ئەلفوبێی ئەو زاراوەیە دەست پێ بکە کە دەتەوێت قسەی پێ بکەیت. بۆ کورمانجی، زۆربەی پیتەکان ئاشنا دەردەکەون، و کاری ڕاستەقینە ئەو چەند دەنگە نوێیەیە. بۆ سۆرانی، هەر پیتێک لەگەڵ شێوە لکاوەکانی فێر بە، چونکە لە وشە ڕاستەقینەکاندا بەو شێوەیە دەیبینیت.

بە خوێندنەوەی ئەو وشە کورتانەی پێشتر دەیانزانیت ڕاهێنان بکە، وەک ئەوانەی خشتەکانی سەرەوە. کاتێک دەتەوێت لەسەر مۆبایل یان کۆمپیوتەرەکەت کوردی بنووسیت، ڕێنماییەکەمان دەربارەی نووسینی کوردی لەسەر کیبۆرد پیشانت دەدات چۆن پیتەکان بۆ کیبۆردەکەت زیاد بکەیت.

لە ZimanGo، هەردوو خولەکە بە ئاستی ئەلفوبێ دەست پێ دەکەن: خەتی لاتینی بۆ کورمانجی و خەتی لەسەر بنەمای عەرەبی بۆ سۆرانی، پیت بە پیت فێر دەکرێن، لەگەڵ ڕاهێنانی نووسینی پیت تا فێری نووسینی هەر یەکێکیان ببیت.