کورد کێن؟ گەلی کورد، زمانی کوردی و کوردستان

کورد گەلێکی ڕۆژئاوای ئاسیان کە زمانی خۆیان هەیە، کوردی، و ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵیان لەو چیایانەدا هەیە کە تورکیا، عێراق، ئێران و سووریای ئەمڕۆ تێیدا بە یەک دەگەن. زۆربەی خەمڵاندنەکان ژمارەیان لە نێوان 30 و 45 ملیۆندا دادەنێن. زۆریشیان دوور لەو چیایانە دەژین، لە قەفقاسەوە تا ئەڵمانیا و سوید.

ئەم ڕێنماییە بنەماکان دەگرێتەوە: کورد لە کوێ دەژین، چەندن، بە چ زمانێک قسە دەکەن، پەیڕەوی چ ئاینێک دەکەن و چ نەریتێکیان هاوبەشە. لە ڕێگادا چەند وشەیەک بە کورمانجی (کوردیی باکوور) لە تەنیشت هاوتا سۆرانییەکانیان (کوردیی ناوەند) دەبینیت، ئەو دوو شێوەیەی کوردی کە زۆربەی فێرخوازان پێیان دەست پێ دەکەن.

کورد لە کوێ دەژین؟

نیشتمانی کورد ناوچەیەکی فراوان و چیاییە. باکووری ڕۆژئاوای زاگرۆس و ڕۆژهەڵاتی چیاکانی تۆرۆس دەگرێتەوە، و دەشتاییە بەرزەکانی سەرچاوەی ڕووبارەکانی دیجلە و فوراتن. کورد بەم ناوچەیە دەڵێن کوردستان، کە بە سادەیی واتای «خاکی کورد» دەدات.

ئەمڕۆ ئەم ناوچەیە بە سەر چوار وڵاتدا دابەش بووە: باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری عێراق، باکووری ڕۆژئاوای ئێران و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا. کۆمەڵگەی کوردیی دێرین لە ئەرمەنستان، گورجستان و بەشەکانی تری قەفقاس، و لە ئاسیای ناوەڕاست، بۆ نموونە لە کازاخستان، دەژین.

بەم شێوەیە بە کورمانجی بە کەسێک دەڵێیت خەڵکی کوێیت، لەگەڵ شێوە سۆرانییەکەی:

Ez ji Kurdistanê me /ɛz ʒi kuɾdisˈtanɛ mɛ/ من خەڵکی کوردستانم من خەڵکی کوردستانم

لە عێراق، هەرێمی کوردستان هەرێمێکی فیدراڵییە کە لە دەستووری ساڵی 2005ی وڵاتەکەدا دانی پێدا نراوە، و پایتەختەکەی هەولێرە. هەمان دەستوور عەرەبی و کوردی وەک دوو زمانە فەرمییەکەی عێراق دیاری دەکات، و دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێمی کوردستان هەردووکیان بەکاردەهێنن.

چەند کورد هەن؟

کەس ژمارەیەکی وردی لا نییە، بۆیە هەر ژمارەیەک دەیبینیت خەمڵاندنە. زۆربەی توێژەران کۆی گشتی لە نێوان نزیکەی 30 و 45 ملیۆن کەسدا دادەنێن، بەپێی ساڵەکە و ئەو ڕێگایەی بەکاری دەهێنن.

ئەمانە مەودای نزیکەیین بەپێی وڵات، لە خەمڵاندنە بڵاوکراوە نزمترەکانەوە تا بەرزترەکان:

• تورکیا: نزیکەی 14 بۆ 20 ملیۆن، گەورەترین ژمارەی کورد لە هەر وڵاتێکدا
• ئێران: نزیکەی 8 بۆ 12 ملیۆن
• عێراق: نزیکەی 5.5 بۆ 8.5 ملیۆن
• سووریا: نزیکەی 1.6 بۆ 3.6 ملیۆن
• قەفقاس، ڕووسیا و ئاسیای ناوەڕاست: چەند سەد هەزارێک

کورد لە سەرانسەری جیهان

کورد لە شەستەکانی سەدەی بیستەمدا بە ژمارەی زیاتر دەستیان کرد بە کۆچکردن بۆ ئەوروپای ڕۆژئاوا، زۆریان وەک کرێکار، و لە دەیەکانی دواتردا خێزانی زیاتر بەدوایاندا چوون. ئەمڕۆ ئەڵمانیا گەورەترین کۆمەڵگەی کوردی لە ئەوروپا هەیە، بە خەمڵاندنی نزیکەی یەک ملیۆن تا 1.5 ملیۆن کەس.

فەرەنسا، سوید، هۆڵەندا، بەریتانیا، بەلجیکا، نەمسا و سویسرا هەریەکەیان کۆمەڵگەیەکی کوردییان هەیە بە دەیان هەزار کەس یان زیاتر، و دانیمارک، نەرویج و فینلەندا کۆمەڵگەی بچووکتریان هەیە. بۆ هەموو ئەوروپا، خەمڵاندنەکان لە نزیکەی 1.5 ملیۆنەوە تا زیاتر لە 2 ملیۆن کورد دەگۆڕێن. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەداش کۆمەڵگەی کوردی هەن.

کوردی دەربڕینێکی کورتی هەیە بۆ بیرکردنی نیشتمان:

Dilê min li welêt e. دڵم لە وڵاتە. دڵم لە نیشتمانە (بیری وڵات دەکەم).

ئەگەر لە ماڵەوە بە بیستنی کوردی گەورە بوویت بەڵام کەمتر لەوەی حەز دەکەیت قسەی پێ دەکەیت، ڕێنماییەکەمان بۆ قسەکەرانی میراتی بۆ تۆ نووسراوە.

زمانی کوردی

کوردی سەر بە لقی ئێرانیی خێزانی زمانە هیندۆ-ئەوروپییەکانە. ئەمە دەیکاتە خزمێکی نزیکی فارسی و خزمێکی دووری ئینگلیزی و ئەڵمانی، بەڵام کوردی بە تەواوی زمانێکی سەربەخۆیە.

کوردی زیاتر لە یەک شێوەی ستانداردی هەیە. کورمانجی زۆرترین قسەکەری هەیە و بە پیتی لاتینی دەنووسرێت؛ لە تورکیا، سووریا، قەفقاس و بەشێک لە عێراق و ئێران بەکاردێت. سۆرانی شێوەی سەرەکییە لە بەشێکی زۆری هەرێمی کوردستانی عێراق و لە ڕۆژئاوای ئێران، و بە خەتێکی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت. کوردیی باشوور زیاتر بەرەو باشوور قسەی پێ دەکرێت، بەزۆری لە ڕۆژئاوای ئێران.

کورمانجیی ناوچەی دهۆک، کە بە بەهدینی (بادینی) ناسراوە، تایبەتمەندیی خۆی هەیە و زۆرجار بە خەتی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت. زازاکی (کرمانجکی) و هەورامی (گۆرانی) خزمی نزیکن: زۆر لە قسەکەرانیان خۆیان بە کورد دەزانن، لە کاتێکدا زمانناسان زۆرجار وەک زمانی جیاوازی هەمان خێزان پۆلێنیان دەکەن. ڕێنماییەکەمان دەربارەی زاراوەکانی کوردی جیاوازییەکان ڕوون دەکاتەوە.

چەند وشەیەک بۆ دەستپێکردن:

لە سۆرانیدا وشەی شاخ هەروەها بۆ «چیا» بەکاردێت. دەتوانیت لە یەکەم ڕستەیەکی کورتدا بەکاری بهێنیت:

Çiya bilind e شاخ بەرزە چیاکە بەرزە.

ئاین و کۆمەڵگەکان

زۆربەی کورد موسڵمانی سوننەن، و زۆربەیان پەیڕەوی مەزهەبی شافیعی دەکەن. کوردی شیعەش هەن، و لە تورکیا کۆمەڵگەیەکی بەرچاوی کوردی عەلەوی هەیە.

ئێزیدییەکان پەیڕەوی ئاینی تایبەتی خۆیان دەکەن، و نزیکەی هەموویان بە کورمانجی قسە دەکەن. کورمانجی هەروەها زمانی سرودە ئاینییەکانیانە، کە ماوەیەکی درێژ لە ڕێگەی گێڕانەوەی زارەکییەوە گوازراونەتەوە. هەندێک لە ئێزیدییەکان خۆیان بە کورد دەزانن و هەندێکی تر بە گەلێکی جیاواز، و هەردوو بۆچوونەکە شایەنی ڕێزن.

یارسانەکان، کە ناوی ئەهلی حەقیشیان لێ دەنرێت (واتە «خەڵکی ڕاستی»)، بەزۆری لە ڕۆژئاوای ئێران لە دەوروبەری کرماشان، و لە عێراق دەژین، کە لەوێ زۆرجار بە کاکەیی ناسراون. بەشێکی زۆری شیعرە پیرۆزەکانیان بە زمانی گۆرانییە.

کۆمەڵگەی بچووکی کوردی مەسیحیش هەن. بۆ چەندین سەدە، کۆمەڵگەی جوولەکەش لە شار و گوندە کوردییەکاندا دەژیان؛ زۆربەیان زمانی دایکیان شێوەیەک لە ئارامی بوو، و زۆریشیان بە کوردی قسەیان دەکرد. زۆربەیان لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی بیستەمدا چوون بۆ ئیسرائیل.

نەورۆز، مۆسیقا و شیعر

ناسراوترین جەژنی کوردی نەورۆزە، سەری ساڵی نوێ، کە بەزۆری لە 21ی ئازار، لەگەڵ هاتنی بەهار، دەگیرێت. خەڵک لە دەشت و دەرەوە کۆ دەبنەوە، زۆرجار بە جل و بەرگی نەریتیی ڕەنگاوڕەنگەوە، بۆ ئاگر کردنەوە، هەڵپەڕین و خواردنی هاوبەش. چیرۆکێکی فۆلکلۆریی کۆن ئاگرەکان بە کاوەی ئاسنگەرەوە دەبەستێتەوە، کە دەگوترێت گەلەکەی لە دەست پاشایەکی زاڵم ڕزگار کرد. وتارەکەمان دەربارەی نەورۆز هەموو چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە.

ئاهەنگی بووک گواستنەوە و جەژنەکان پڕن لە مۆسیقا، و میوانەکان دەست دەخەنە ناو دەستی یەکترەوە و لە ڕیزێکی درێژ یان بازنەیەکی کراوەدا گۆڤەند دەگێڕن. دەنگبێژەکان، گۆرانیبێژ و چیرۆکبێژە کوردەکان، چیرۆکی درێژی گۆرانیئامێز لە یادەوە دەڵێنەوە، بەزۆری بێ ئامێری مۆسیقا. زیاتر دەربارەی نەریتی دەنگبێژی بخوێنەرەوە.

شیعری کوردیش مێژوویەکی نووسراوی درێژی هەیە. ناودارترین بەرهەمی کلاسیکی مەم و زینە، چیرۆکێکی خۆشەویستیی شیعری کە ئەحمەدی خانی شاعیر لە نەوەدەکانی سەدەی حەڤدەیەمدا تەواوی کرد. چیرۆکی دوو دڵدار دەگێڕێتەوە کە لە یەکتر دوور خراونەتەوە، و تا ئەمڕۆش دەخوێنرێتەوە و دەگێڕدرێتەوە.

بە کوردی بیڵێ

ئامادەیت چەند لەم وشانە پێکەوە ببەستیت؟ ئەمانە چەند ڕستەیەکی کورتن دەربارەی کلتوور، مۆسیقا و میرات بە هەردوو زاراوەکە:

هەموو وشە و ڕستەیەکی کوردی لەم ڕێنماییەدا لە وانەکانی ZimanGo وەرگیراون. ئەپەکە ئەمڕۆ کورمانجی و سۆرانی فێر دەکات، و بەهدینی، زازاکی و هەورامی بەم زووانە دێن، و خولە سەرەکییەکەی بەخۆڕاییە.