Zaravayên kurdî bi zelalî: Kurmancî, Soranî û yên din

Li gorî texmînan 20 heta 40 milyon kes bi kurdî diaxivin, û kurdî li her derê bi heman dengî nayê axaftin. Malbatek ji Amedê (Diyarbakır), yek ji Hewlêrê û yek ji Kirmaşanê hemû bi kurdî diaxivin, lê her yek bi awayê xwe. Ev rêber te di nav zaravayên kurdî yên sereke re derbas dike: li ku tên axaftin, çawa tên nivîsîn û bi qasî çend kes wan bi kar tînin.

Hemû hejmarên li vir texmîn in. Bidestxistina hejmarên pêbawer zehmet e, loma lêkolîner navberekê didin, ji hejmarekê heta hejmareke din, û ev navber fireh in.

Çend zaravayên kurdî hene?

Zimanzan bi gelemperî kurdî di sê komên sereke de dabeş dikin. Her kom malbateke zaravayên herêmî ye ku ji geliyekî heta geliyekî din hêdî hêdî tevlî hev dibin.

• Kurdiya Bakur, an jî Kurmancî (Kurmanji): koma herî mezin, bi piranî bi tîpên latînî tê nivîsîn.
• Kurdiya Navîn, an jî Soranî (Sorani): bi alfabeyeke kurdî ya bingeh-erebî tê nivîsîn.
• Kurdiya Başûr: bi piranî zaravayên devkî, wekî Kelhurî (Kalhori) û Feylî (Feyli).

Du zimanên din jî pir caran di heman gotinê de tên bîra mirovan: Zazakî (Kirmanckî) û Hewramî (Goranî). Zimanzan bi gelemperî wan wekî zimanên cuda yên malbata zimanên îranî yên bakur-rojava dabeş dikin, lê gelek axêverên wan xwe Kurd dibînin. Ji ber vê yekê bersiva kurt ev e: sê komên zaravayan ên sereke, an pênc eger tu Zazakî û Hewramî jî bihesibînî.

Kurdiya Bakur: Kurmancî

Kurmancî kurdiya piraniya Kurdên Tirkiye û Sûriyê ye. Her wiha li bakurê Iraqê û bakur-rojavayê Îranê, û pir dûrtir li rojhilat, li herêma Xorasanê ya Îranê jî tê axaftin. Civakên biçûktir li Kafkasyayê dijîn, wekî li Ermenistan û Gurcistanê, û niha gelek axêverên wê li Ewropayê dijîn.

Li gorî texmînan bi qasî 15 heta 20 milyon kes bi Kurmancî diaxivin, û ev yek wê dike koma zaravayên kurdî ya herî mezin. Piraniya nivîsên Kurmancî alfabeya bingeh-latînî bi kar tînin ku Celadet Alî Bedirxan di sala 1932an de di kovara xwe Hawar de weşand. Ev ew tîp in ku tu di Silav û Spas de dibînî. Li Yekîtiya Sovyetê ya berê, Kurmancî bi tîpên kirîlî jî dihat nivîsîn.

Kurmancî xwedî gelek devokên herêmî ye ku hêdî hêdî tevlî hev dibin. Li herêma wê ya bingehîn, mirovên ji piraniya deveran hev baş fêm dikin; cudahiyên herî mezin di navbera zaravayên dawiya başûr-rojhilat û yên dawiya bakur-rojava de ne.

Behdînî li Iraqê

Li herêma Dihokê ya bakurê Iraqê, bi bajarokên wekî Zaxo, Amêdî û Akrê, mirov ji Kurmanciya xwe re dibêjin Behdînî (Badînî). Ew ji koma başûr-rojhilat a Kurmancî ye. Ew yek ji zaravayên Kurmancî yên herî taybet e, bi dengên xwe û hin peyvên xwe, lê rêzimana wê ya bingehîn bi zelalî Kurmancî ye.

Cudahiya mezin alfabe ye. Li Iraqê Behdînî bi gelemperî bi heman alfabeya bingeh-erebî ya Soranî tê nivîsîn. Ji ber vê yekê axêverekî ji Dihokê û axêverekî ji Amedê bi heman koma zaravayan diaxivin, lê pir caran wê bi du alfabeyên cuda dinivîsin. Di rêbera me ya li ser Behdînî de zêdetir bixwîne.

Kurdiya Navîn: Soranî

Soranî li piraniya Herêma Kurdistanê ya Iraqê tê axaftin, li bajarên wekî Hewlêr û Silêmaniyê û li derdora Kerkûkê. Li aliyê din ê sînor, ew kurdiya rojavayê Îranê ye, li derdora Sine û Mehabadê. Texmîn ji nêzîkî 6 heta 9 milyon axêveran diguherin.

Soranî bi tîpên erebî yên guhertî tê nivîsîn, ji rastê ber bi çepê. Berevajî erebî, ew hema hema hemû vokalên xwe wekî tîp dinivîse. Standarda wê ya nivîskî di nîvê yekem ê sedsala 20an de li ser bingeha axaftina Silêmaniyê pêk hat.

Kurdî yek ji du zimanên fermî yên Iraqê ye, û li Herêma Kurdistanê Soranî xwedî kevneşopiya nivîskî ya herî xurt e. Devokên wê yên herêmî bi gelemperî bi navê herêmekê an bajarekî tên binavkirin: Babanî li derdora Silêmaniyê, Hewlêrî li Hewlêrê, Mukriyanî li derdora Mehabadê, Erdelanî li derdora Sineyê, û Germiyanî. Ew di bilêvkirin û hin peyvan de ji hev cuda ne, û axêverên wan hemû heman standarda nivîskî bi kar tînin.

Kurdiya Başûr: Kelhurî, Feylî û Lekî

Kurdiya Başûr li rojavayê Îranê, bi taybetî li parêzgehên Kirmaşan û Îlamê, û li aliyê din ê sînor li rojhilatê Iraqê, li derdora bajarokên wekî Xaneqînê, tê axaftin. Gelek Kurdên Feylî jî li Bexdayê dijîn. Texmînên hejmara axêveran pir diguherin, pir caran di navbera 3 û 6 milyonan de, beşek jî ji ber ku çavkanî li ser wê yekê li hev nakin ka kîjan zarava bên hesibandin.

Ev kom Kelhurî, ku navê xwe ji eşîra Kelhur girtiye, Feylî û kurdiya bajarê Kirmaşanê, ku pir caran jê re Kirmaşanî tê gotin, dihewîne. Ev cure ji hev pir nêzîk in û zincîreke zaravayan pêk tînin ku heta radeyekê baş ji hev tên fêmkirin. Axêver pir caran ji zimanê xwe re bi tenê dibêjin kurdî û navê eşîrekê an cihekî lê zêde dikin.

Lekî (Laki), ku li gorî texmînan çend sed hezar kes pê diaxivin, bi piranî li bakurê Loristanê û deverên nêzîk, carinan bi Kurdiya Başûr re tê komkirin û carinan jî wekî zimanekî serbixwe tê dîtin. Kurdiya Başûr hêj ne xwedî standardeke nivîskî ya berbelav e. Gava mirov wê dinivîsin, piraniya wan rastnivîsa farisî an erebî ya ku li dibistanê hîn bûne bi kar tînin. Hin kes alfabeya Soranî bi çend tîpên zêde bi kar tînin.

Zazakî û Hewramî: xizmên nêzîk

Zazakî, ku jê re Dimlî an Kirdkî jî tê gotin, li rojhilatê Tirkiyê tê axaftin, bi taybetî li Dêrsim (Tunceli), Çewlîg (Bingöl), Elezîz (Elazığ), Erzîngan (Erzincan) û hin deverên Amedê. Civakeke mezin jî li Almanya û deverên din ên Ewropayê dijî. Texmîn pir diguherin, ji nêzîkî 2 milyonan heta 6 milyon axêveran. Îro Zazakî bi piranî bi tîpên latînî tê nivîsîn, mîna Kurmancî.

Hewramî li çiyayên Hewramanê, li herdu aliyên sînorê Îran û Iraqê, tê axaftin: li derdora Paweyê li Îranê û Helebceyê li Iraqê. Ew zimanekî biçûk e. Hejmar ne diyar in: texmîn behsa bi deh hezaran axêverên Hewramî dikin, û ji bo hemû cureyên Goranî bi hev re behsa çend sed hezaran. Îro ew bi gelemperî bi alfabeya kurdî ya bingeh-erebî tê nivîsîn, û zimanzan wê wekî zimanekî di bin xetera windabûnê de dibînin.

Goranî xwedî rabirdûyeke edebî ya dirêj e jî. Helbesta bi Goranî vedigere nêzîkî sedsala 14an, û di dema mîrên Erdelanê de, ku ji Sineya îroyîn hukim dikirin, ji bo helbestê bi berfirehî dihat bikaranîn. Helbestvanê sedsala 19an Mewlewî, ku li herêma Hewramanê ji dayik bû, beşeke mezin a helbestên xwe bi Goranî nivîsîn.

Li ser Zazakî û Hewramî zêdetir bixwîne.

Kurmancî û Soranî çiqasî ji hev cuda ne?

Herdu zaravayên mezin beşeke mezin a peyvên xwe parve dikin. Hin peyv yek in, û gelek peyv tenê bi dengekî ji hev cuda dibin. Qalibekî pir berbelav: li cihê ku di Kurmancî de v heye, di Soranî de pir caran w heye.

Peyva Kurmancî av di Soranî de dibe ئاو aw. Bi heman awayî, Silav dibe سڵاو silaw. Hin peyvên rojane yên din bi tevahî cuda ne:

Cudahiyên mezintir di rêzimanê de ne. Navdêrên Kurmancî nêr an mê ne, û li gorî rola xwe ya di hevokê de dawiya wan diguhere. Di Soranî de zayenda rêzimanî tune ye û ew van dawiyên tewangê bi kar nayîne.

Soranî li şûna wê hez dike ku paşgirên biçûk bi peyvan ve girê bide. Bi Kurmancî em dibêjin Navê min, bi du peyvan. Bi Soranî ew yek peyv e: ناوم. Di Soranî de her wiha paşgirek heye ku pir dişibe «the»-ya îngilîzî û bi tîpên latînî pir caran wekî ‑eke tê nivîsîn; Kurmancî vê paşgirê bi kar nayîne.

Ji ber vê yekê axêverekî Kurmancî û axêverekî Soranî dikarin gelek peyvên hevpar nas bikin, lê ji bo axaftineke tevahî hinek pratîk lazim e. Kesên ku bi bihîstina herduyan mezin dibin, bi rêya malbat, muzîk an televizyonê, pir caran herduyan baş fêm dikin. Ji bo nêrîneke nêzîktir, Kurmancî û Soranî bixwîne.

Divê tu kîjan zaravayî hîn bibî?

Bi zaravayê ku malbat an hevalên te pê diaxivin dest pê bike. Eger koka te li Tirkiye, Sûriye an herêma Dihokê be, ev bi gelemperî Kurmancî an forma wê ya Behdînî ye. Eger li Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk an parêzgeha Kurdistanê ya Îranê be, bi gelemperî Soranî ye. Malbatên ji Kirmaşan û Îlamê pir caran li malê bi Kurdiya Başûr diaxivin.

Eger girêdaneke te ya malbatî tune be, herdu zaravayên mezin jî destpêkeke baş in. Kurmancî xwedî herî zêde axêveran e û tîpên latînî bi kar tîne, ku eger tu jixwe îngilîzî, almanî, fransî an tirkî dixwînî, nas tên. Soranî xwedî kevneşopiyeke nivîskî ya dewlemend e û deriyê pirtûk, stran û televizyona herêmên kurdî yên Iraq û Îranê li te vedike.

Di ZimanGo de Kurmancî û Soranî îro berdest in, û Behdînî, Zazakî û Hewramî di rê de ne. Gava tu zaravayekî baş dizanî, yên din jî pir zêdetir nas tên.