Kurd kî ne? Gel, ziman û welatê Kurdan

Kurd gelekî Asyaya Rojava ne, xwedî zimanê xwe, kurdî, û xwedî kokên kûr li wan çiyayan ku Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeya îroyîn lê digihîjin hev. Piraniya texmînan hejmara wan di navbera 30 û 45 milyonan de didin. Gelek ji wan jî dûrî wan çiyayan dijîn, ji Kafkasyayê heta Almanya û Swêdê.

Ev rêber bingehan vedigire: Kurd li ku dijîn, çend in, bi kîjan zimanî diaxivin, kîjan baweriyan dişopînin û kîjan kevneşopiyan parve dikin. Di rê de tu yê çend peyvan bi Kurmancî (Kurdiya Bakur) û hevtayên wan ên Soranî (Kurdiya Navîn) jî bibînî, du formên kurdî yên ku piraniya hînkeran pê dest pê dikin.

Kurd li ku dijîn?

Welatê Kurdan herêmeke fireh û çiyayî ye. Ew bakur-rojavayê Zagrosê û rojhilatê çiyayên Torosê dihewîne, û çemên Dîcle û Firatê ji deştên wê yên bilind dest pê dikin. Kurd ji vê herêmê re dibêjin Kurdistan, ku bi tenê tê wateya «welatê Kurdan».

Îro herêm di nav sînorên çar welatan de ye: başûr-rojhilatê Tirkiyê, bakurê Iraqê, bakur-rojavayê Îranê û bakur-rojhilatê Sûriyê. Civakên kurdî yên ji mêj ve bi cih bûyî li Ermenistan, Gurcistan û deverên din ên Kafkasyayê, û li Asyaya Navîn, wekî mînak li Qazaxistanê, jî dijîn.

Bi herdu zaravayan tu bi vî awayî dibêjî ku tu ji ku yî:

Ez ji Kurdistanê me /ɛz ʒi kuɾdisˈtanɛ mɛ/ من خەڵکی کوردستانم

Li Iraqê, Herêma Kurdistanê herêmeke federal e ku di destûra bingehîn a sala 2005an a welêt de hatiye naskirin, û paytexta wê Hewlêr e. Heman destûr erebî û kurdî wekî du zimanên fermî yên Iraqê destnîşan dike, û saziyên fermî yên Herêma Kurdistanê herduyan bi kar tînin.

Çend Kurd hene?

Kes xwedî hejmareke rast nîne, loma her hejmara ku tu dibînî texmînek e. Piraniya lêkolîneran hejmara giştî di navbera nêzîkî 30 û 45 milyon kesan de didin, li gorî salê û rêbaza ku bi kar tînin.

Ev navberên giştî li gorî welatan in, ji texmînên weşandî yên nizm heta yên bilind:

• Tirkiye: nêzîkî 14 heta 20 milyon, ji hemû welatan nifûsa kurd a herî mezin
• Îran: nêzîkî 8 heta 12 milyon
• Iraq: nêzîkî 5,5 heta 8,5 milyon
• Sûriye: nêzîkî 1,6 heta 3,6 milyon
• Kafkasya, Rûsya û Asyaya Navîn: çend sed hezar

Kurd li seranserê cîhanê

Kurd di salên 1960an de bi hejmarên mezintir dest bi koçkirina Ewropaya Rojava kirin, gelek ji wan wekî karker, û di dehsalên paşê de malbatên din jî li pey wan çûn. Îro civaka kurd a herî mezin a Ewropayê li Almanyayê ye, bi texmînên ji nêzîkî yek milyonî heta 1,5 milyon kesan.

Fransa, Swêd, Holenda, Keyaniya Yekbûyî, Belçîka, Awistirya û Swîsre her yek xwedî civakên kurdî yên bi deh hezaran an zêdetir in, û Danîmarka, Norwêc û Fînlenda xwedî civakên biçûktir in. Ji bo tevahiya Ewropayê, texmîn ji nêzîkî 1,5 milyonan heta zêdetirî 2 milyon Kurdan diguherin. Li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Kanadayê jî civak hene.

Di kurdî de ji bo bêriya welêt gotineke kurt heye:

Dilê min li welêt e. دڵم لە وڵاتە.

Eger tu bi bihîstina kurdî li malê mezin bûyî lê kêmtir ji ku tu dixwazî pê diaxivî, rêbera me ya ji bo axêverên mîratê ji bo te hatiye nivîsîn.

Zimanê kurdî

Kurdî aîdî şaxa îranî ya malbata zimanên hind-ewropî ye. Ev yek wê dike xizmeke nêzîk a farisî û pismameke dûr a îngilîzî û almanî, lê kurdî bê guman zimanekî serbixwe ye.

Kurdî xwedî zêdetirî formeke standard e. Kurmancî xwedî herî zêde axêveran e û bi tîpên latînî tê nivîsîn; li Tirkiye, Sûriye, Kafkasya û hin deverên Iraq û Îranê tê bikaranîn. Soranî li piraniya Herêma Kurdistanê ya Iraqê û li rojavayê Îranê forma sereke ye, û bi tîpên bingeh-erebî tê nivîsîn. Kurdiya Başûr li başûrtir, bi piranî li rojavayê Îranê, tê axaftin.

Kurmanciya devera Dihokê, ku wekî Behdînî (Badînî) tê naskirin, xwedî taybetmendiyên xwe ye û pir caran bi tîpên bingeh-erebî tê nivîsîn. Zazakî (Kirmanckî) û Hewramî (Goranî) xizmên nêzîk in: gelek axêverên wan xwe Kurd dibînin, lê zimanzan pir caran wan wekî zimanên cuda yên heman malbatê dabeş dikin. Rêbera me ya zaravayên kurdî cudahiyan rave dike.

Çend peyv ji bo destpêkê, bi herdu zaravayan:

Axêverên Soranî ji bo «çiya» شاخ jî dibêjin. Tu dikarî wê di hevokeke yekem a kurt de bi kar bînî:

Çiya bilind e شاخ بەرزە

Bawerî û civak

Piraniya Kurdan misilmanên sunnî ne, û piraniya wan mezheba şafiî dişopînin. Kurdên şîe jî hene, û li Tirkiyê civakeke mezin a Kurdên elewî heye.

Êzidî (Yazidi) baweriya xwe ya taybet dişopînin, û hema hema hemû bi Kurmancî diaxivin. Kurmancî her wiha zimanê qewlên wan ên olî ye, ku ji mêj ve bi devkî ji nifşekî bo nifşekî din tên veguhestin. Hin Êzidî xwe Kurd dibînin û hinên din jî gelekî cuda, û herdu nêrîn jî hêjayî rêzgirtinê ne.

Yarsanî, ku jê re Ehlê Heq (Ahl-e Haqq, «Gelê Rastiyê») jî tê gotin, bi piranî li rojavayê Îranê li derdora Kirmaşanê dijîn, û li Iraqê jî, ku li wir pir caran wekî Kakeyî (Kakaʼi) tên naskirin. Beşeke mezin a helbestên wan ên pîroz bi Goranî ye.

Civakên biçûk ên Kurdên xiristiyan jî hene. Bi gelek sedsalan civakên cihû jî li bajar û gundên kurdî dijiyan; piraniya wan bi formeke aramî wekî zimanê dayikê diaxivîn, û gelekan bi kurdî jî diaxivîn. Piraniya wan di destpêka salên 1950an de çûn Îsraîlê.

Newroz, muzîk û helbest

Cejna kurdî ya herî naskirî Newroz e, sersal, ku bi gelemperî di 21ê Adarê de, bi destpêka biharê re, tê pîrozkirin. Mirov li derve kom dibin, pir caran bi cilên kevneşopî yên rengîn, da ku agir pêxin, govendê bigirin û xwarinê parve bikin. Çîrokeke gelêrî ya kevn agiran bi Kawayê hesinkar ve girê dide, ku tê gotin gelê xwe ji destê padîşahekî zalim rizgar kiriye. Nivîsa me ya li ser Newrozê tevahiya çîrokê vedibêje.

Dawet û cejn tije muzîk in, û mêvan dest didin hev û di rêzeke dirêj an di xelekeke vekirî de govendê digerînin. Dengbêj, ango stranbêj û çîrokbêjên kurd, çîrokên dirêj ên bi awaz ji ber dibêjin, bi gelemperî bêyî amûrên muzîkê. Li ser kevneşopiya dengbêjiyê zêdetir bixwîne.

Helbesta kurdî jî xwedî dîrokeke nivîskî ya dirêj e. Berhema wê ya klasîk a herî navdar Mem û Zîn e, çîrokeke evînê ya bi helbest ku helbestvan Ehmedê Xanî di salên 1690an de temam kir. Ew behsa du dildarên ku ji hev hatine dûrxistin dike, û îro jî tê xwendin û ji nû ve tê vegotin.

Bi kurdî bibêje

Amade yî ku çend ji van peyvan li hev bînî? Ev hevokên kurt li ser çand, muzîk û mîratê ne, bi herdu zaravayan:

Her peyv û hevoka kurdî ya di vê rêberê de ji dersên ZimanGo hatiye. Sepan îro Kurmancî û Soranî hîn dike, Behdînî, Zazakî û Hewramî di rê de ne, û kursa bingehîn belaş e.