Alfabeya kurdî: tîpên latînî û erebî yên Kurmancî û Soranî
Kurdî bi du alfabeyên sereke tê nivîsîn. Hemû 31 tîpên latînî yên Kurmancî, tîpên zêde yên nivîsa Soranî û çîroka ku çima herdu hene nas bike.
Alfabeya kurdî bi du şiklên sereke tê. Kurmancî (Kurmanji, Kurdiya Bakur) bi piranî bi tîpên latînî tê nivîsîn, mîna îngilîzî an tirkî. Soranî (Sorani, Kurdiya Navîn) bi alfabeyeke bingeh-erebî, ji rastê ber bi çepê, tê nivîsîn.
Mizgîniya ji bo hînkeran: herdu alfabe nêzîkî fonetîk in. Hema hema her tîp her tim ji bo yek dengî ye, loma gava tu tîpan nas dikî, tu dikarî peyvên nû bi dengê bilind bixwînî. Ev rêber herduyan, bi nîşanên hêsan ên dengan û bi peyvên mînak ên ji dersên ZimanGo, nîşan dide. Tu bi Kurmancî diaxivî? Li vir tîpên wê yek bi yek bibîne, û fêr bibe ka heman deng bi tîpên Soranî çawa tên nivîsîn. Ne bawer î ka kîjan zarava ji te re lazim e? Bi Kurmancî an Soranî dest pê bike.
31 tîpên Kurmancî
Alfabeya Kurmancî ji 31 tîpan pêk tê: 26 tîpên alfabeya îngilîzî û pênc tîpên bi nîşan, ç, ê, î, ş û û. Pir caran jê re alfabeya Hawarê tê gotin, li ser navê wê kovara ku di salên 1930an de ew belav kir.
Va ye her tîp li gorî rêza alfabeyê, bi dengekî nêzîk ê îngilîzî û bi peyveke mînak.
| Tîp | Wekî di îngilîzî de | Mînak |
|---|---|---|
| A a | a di «father» de | av |
| B b | b di «bed» de | bav |
| C c | j di «jam» de | cîhan |
| Ç ç | ch di «church» de | çay |
| D d | d di «day» de | dest |
| E e | a di «cat» de | ewr |
| Ê ê | ay di «day» de | êvar |
| F f | f di «fun» de | firaq |
| G g | g di «go» de | gund |
| H h | h di «hat» de | heval |
| I i | i di «bit» de, pir kurt | bira |
| Î î | ee di «see» de | Îro |
| J j | s di «pleasure» de | jiyan |
| K k | k di «kite» de | kesk |
| L l | l di «light» de | ling |
| M m | m di «man» de | mal |
| N n | n di «no» de | nan |
| O o | o di «more» de | ode |
| P p | p di «pen» de | pirtûk |
| Q q | k-yeke kûr, ji paşiya qirikê | qehwe |
| R r | r, hinekî gurr | dar |
| S s | s di «sun» de | sêv |
| Ş ş | sh di «ship» de | şev |
| T t | t di «tea» de | tirî |
| U u | u di «put» de, kurt | kurt |
| Û û | oo di «moon» de | nû |
| V v | v di «van» de | havîn |
| W w | w di «water» de | welat |
| X x | ch di «Bach» an «loch» de | xew |
| Y y | y di «yes» de | yek |
| Z z | z di «zoo» de | ziman |
Tîpên bi nîşan û çend xalên balkêş
Pênc tîpên bi nîşan du qalibên hêsan dişopînin. Bi çengela piçûk a binê wan, c û s dibin ç û ş: ew dengên ku tu di «çay» û «şev» de dibihîzî. Kumikê ser ê, î û û vokaleke dirêj nîşan dide: î wekî «ee» ya «see» ye û û wekî «oo» ya «moon».
Bêyî kumik, vokal kurt e. i-ya di bira de bi î-ya di Îro de bide ber hev, an u-ya di kurt de bi û-ya di nû de.
Sê tîpên nas piraniya destpêkeran dixapînin, nemaze yên ku bi îngilîzî dixwînin. C wekî j-ya «jam» e, J wekî s-ya «pleasure», û X wekî ch-ya «loch». Eger tu tirkî dixwînî, tu gavekê li pêş î: c, ç, ş û j li wir jî bi heman awayî dixebitin. Kurmancî q, w û x jî bi kar tîne, ku di alfabeya tirkî de tune ne.
Alfabeya Soranî
Soranî bi alfabeyeke bingeh-erebî tê nivîsîn. Ew ji rastê ber bi çepê diçe, û piraniya tîpan di nav peyvê de bi tîpa piştî xwe ve dibin yek, loma şiklê tîpekê li gorî cihê wê diguhere. Hejmar û peyvên latînî di nav nivîseke Soranî de dîsa jî ji çepê ber bi rastê tên xwendin.
Lîsteyên tîpên Soranî hinekî ji hev cuda ne. Hin 33 tîpan didin, hin jî 34, ku tîpa ducar وو, ya ji bo û-ya dirêj, wekî tîpeke serbixwe dihejmêrin. Herdu hejmar heman alfabeyê vedibêjin.
Soranî piraniya tîpên xwe ji erebî digire û ji bo dengên kurdî tîpan lê zêde dike. Çar ji wan, tîpên ji bo p, ç, j û g, bi farisî re hevpar in. Yên din ji bo kurdî hatine guncandin. Rastnivîsa standard şeş tîpên erebî jî bi kar nayîne, wekî yên ji bo dengên «th», ku kurdî ne hewceyî wan e.
| Tîpa Soranî | Tîpa latînî | Wekî di îngilîzî de | Mînak |
|---|---|---|---|
| پ | p | p di «pen» de | پێنج (pênc) |
| چ | ç | ch di «church» de | چاو (çav) |
| ژ | j | s di «pleasure» de | ژیان (jiyan) |
| گ | g | g di «go» de | گوند (gund) |
| ڤ | v | v di «van» de | ڤیدیۆ (vîdeo) |
| ڕ | rr | r-ya xurt û gurr | ڕۆژ (roj) |
| ڵ | ll | l-ya stûr, wekî di «full» de | ماڵ (mal) |
| ۆ | o | o di «more» de | چۆن (çawa) |
| ێ | ê | ay di «day» de | سێو (sêv) |
| ە | e | a di «cat» de | شەو (şev) |
Herdu tîpên r mînakeke baş in ka çima tîpên zêde girîng in. R-ya asayî lêdaneke sivik e, lê ڕ r-yeke xurt û gurr e, wekî di destpêka peyva «roj» de. Bi heman awayî, ڵ l-yeke ji ya asayî girantir e, wekî di peyva «mal» de.
Soranî vokalên xwe dinivîse
Nivîsa erebî bi gelemperî vokalên kurt nanivîse, û xwendevan wan ji çarçoveyê temam dikin. Soranî cuda ye: hema hema her vokalekê tîpa xwe heye, loma tu dikarî piraniya peyvan wekî ku tên nivîsîn bixwînî.
| Vokal | Tîpa Soranî | Mînak |
|---|---|---|
| a | ا | نان (nan) |
| e | ە | دەست (dest) |
| ê | ێ | سێ (sê) |
| î | ی | شیر (şîr) |
| o | ۆ | نۆ (neh) |
| u | و | کورت (kurt) |
| û | وو | زوو (zû) |
| i | nayê nivîsîn | زمان (ziman) |
Du ji van tîpan du karan dikin. و dikare konsonanta w an vokala u be. Bi heman awayî, ی dikare y an î be, û peyva derdorê nîşanî te dide ka kîjan e.
Peyveke ku bi vokalekê dest pê dike, tîpa bêdeng ئ li pêşiya xwe digire, ku vokalê hildigire. Ji ber vê yekê peyva «av» wekî ئاو tê nivîsîn.
I-ya kurt, ya ku tu di «bira» de dibihîzî, tenê vokal e ku Soranî nanivîse. Kurmancî ziman bi i dinivîse, lê di nivîsa Soranî ya زمان de tîpek ji bo wê tune ye.
Yek peyv, du nivîs
Herdu alfabe ji ya ku tu difikirî pirtir tîp bi tîp li hev tên. Ev peyvên rojane di herdu zaravayan de kêm-zêde wekî hev tên gotin, loma ji bo lihevanîna tîpan pratîkeke baş in.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| pênc | پێنج |
| roj | ڕۆژ |
| gund | گوند |
| mal | ماڵ |
| jiyan | ژیان |
| çav | چاو |
| şev | شەو |
| av | ئاو |
Peyva Soranî ya ji bo «pênc» ji rastê ber bi çepê bixwîne, û tu dikarî wê tîp bi tîp bi pênc re li hev bînî: p, ê, n, c. Di sê rêzên dawî de, li cihê ku Kurmancî v heye, Soranî w heye, ku wekî و tê nivîsîn. Tu yê vî qalibî di gelek peyvên rojane de bibînî.
Çima du alfabeyên kurdî hene
Bi sedsalan helbestvan û zanyarên kurd bi nivîsa erebî, ku nivîsa sereke ya herêmê bû, nivîsîn. Berhemên klasîk ên wekî Mem û Zîn, çîroka evînê ya bi helbest a Ehmedê Xanî ji dawiya sedsala 17an, bi vî awayî hatin nivîsîn.
Di sedsala 20an de, Kurdên li welatên cuda rêyên cuda girtin. Di sala 1932an de, Celadet Alî Bedirxan di kovara xwe Hawar de li Şamê alfabeyeke latînî ji bo Kurmancî pêşkêş kir. Wî dixwest ku her dengekî tîpeke xwe hebe, û gelek tîp wekî di alfabeya latînî ya tirkî de dixebitin, ya ku Kurdên li Tirkiyê jixwe nas dikirin. Îro ew awayê asayî ye ku Kurmancî li Tirkiye û Sûriyê pê tê nivîsîn.
Li Iraq û Îranê, kurdî nivîsa bingeh-erebî parast. Di salên 1920an de, zanyarên li Iraqê yên wekî Tewfîq Wehbî ew ji nû ve şekil dan, da ku li dengên kurdî bê û vokalan binivîse. Ev alfabeya Soranî ya îro ye, û axêverên Kurmancî yên li Iraqê, wekî mînak li derdora Dihokê, bi piranî bi wê dinivîsin.
Demekê nivîseke sêyem jî hebû. Axêverên Kurmancî yên li Yekîtiya Sovyetê, nemaze li Ermenistana Sovyetê, di salên 1920an de kurdî bi nivîseke bingeh-ermenî nivîsîn, paşê ji dawiya salên 1920an ve bi tîpên latînî, û ji nîvê salên 1940an ve bi kirîlî. Hemû çîrokê di dîroka alfabeya kurdî de bixwîne.
Hînbûn û nivîsandina tîpan
Bi alfabeya wî zaravayî dest pê bike ku tu dixwazî pê biaxivî. Ji bo Kurmancî, piraniya tîpan dê nas xuya bikin, û karê rastîn çend dengên nû ne. Ji bo Soranî, her tîpê bi şiklên wê yên girêdayî re hîn bibe, ji ber ku tu yê wê di peyvên rastîn de bi wî awayî bibînî.
Bi xwendina peyvên kurt ên ku tu jixwe dizanî, wekî yên di tabloyên jorîn de, pratîk bike. Gava tu dixwazî li ser telefon an komputera xwe bi kurdî binivîsî, rêbera me ya nivîsandina kurdî nîşan dide ka tu çawa tîpan li klavyeya xwe zêde dikî.
Di ZimanGo de, herdu kurs bi asta Alfabeyê dest pê dikin: tîpên latînî ji bo Kurmancî û nivîsa bingeh-erebî ji bo Soranî, tîp bi tîp tên hînkirin, bi şopandinê, da ku tu nivîsandina her yekê jî hîn bibî.
Pirsên ku mirov dipirsin
Alfabeya kurdî çend tîp e?
Alfabeya latînî ya Kurmancî ji 31 tîpan pêk tê. Alfabeya Soranî, ku bingeh-erebî ye, wekî 33 an 34 tîp tê hejmartin: 34 gava tîpa ducar وو, ya ji bo û, wekî tîpeke serbixwe tê hejmartin.
Alfabeya kurdî ya latînî kê çêkir?
Celadet Alî Bedirxan ew di sala 1932an de di kovara xwe Hawar de pêşkêş kir, loma pir caran jê re alfabeya Hawarê tê gotin. Kurdên li Ermenistana Sovyetê jixwe ji dawiya salên 1920an ve alfabeyeke latînî ya berê bi kar dianîn.
Ma kurdî bi tîpên erebî tê nivîsîn?
Soranî erê, û Kurmancî jî li Iraq û Îranê. Lê nivîs ji bo kurdî hatiye guncandin: tîpên xwe lê zêde dike û, ne wekî erebî, hema hema her vokalê dinivîse.
Ma kurdî ji rastê ber bi çepê tê nivîsîn?
Soranî ji rastê ber bi çepê tê nivîsîn, wekî erebî û farisî. Kurmancî bi tîpên latînî ji çepê ber bi rastê tê nivîsîn, wekî îngilîzî.
