بنەماکانی ڕێزمانی کوردی: ڕیزی وشە، ئیزافە و ڕەگەز

ڕێزمانی کوردی لە سەرەتادا بۆ فێرخوازی نوێ لەوانەیە نامۆ دەربکەوێت: کردار تا کۆتایی ڕستە چاوەڕێ دەکات، و پاشگرە بچووکەکان واتایەکی زۆر هەڵدەگرن. هەواڵی خۆش ئەوەیە کە چەند شێوازێک زۆربەی ڕستە ڕۆژانەکان ڕوون دەکەنەوە. ئەم ڕێنماییە بە کورمانجی (کوردیی باکوور) و سۆرانی (کوردیی ناوەند) پێیاندا دەڕوات، و هەموو نموونەیەک لە وانەکانی ZimanGo وەرگیراوە.

پێویستت بە زانینی ناوە ڕێزمانییەکان نییە: هەر نموونەیەک بە دەنگی بەرز بخوێنەرەوە و شێوازەکە بدۆزەوە. ئەگەر پیتی وەک ê و î بۆت نوێن، بە ڕێنماییی ئەلفوبێی کوردی دەست پێ بکە.

ڕیزی وشەکان: کردار لە کۆتاییدایە

لە هەردوو زاراوەدا، ڕستەیەکی ئاسایی بە بکەر دەست پێ دەکات، پاشان بەرکار دێت و بە کردار کۆتایی دێت. زمانناسان ئەمە بە ڕیزبەندیی بکەر-بەرکار-کردار، یان SOV، ناو دەبەن. ئینگلیزی دەڵێت «I drink tea» (من دەخۆمەوە چا)، بەڵام کوردی دەڵێت «من چا دەخۆمەوە».

سەیری ڕیزی کۆتایی بکە: وردەکاریی زیادەی «بۆ نانی بەیانی» لە ناوەڕاستدا دێت، و کردار هێشتا ڕستەکە دادەخات. لەوانەیە سەرنجیش بدەیت کە ستوونی سۆرانی وشەیەکی جیای بۆ «من» تێدا نییە. بەشی داهاتوو ڕوونی دەکاتەوە بۆچی.

یەک ئاوارتە شایەنی ئەوەیە زوو فێری بیت. کاتێک دەچیت بۆ شوێنێک، شوێنەکە زۆرجار دوای کردار دێت: کورمانجی دەڵێت Ez diçim dibistanê و سۆرانی دەڵێت دەچم بۆ قوتابخانە، کە هەردووکیان یەک واتایان هەیە.

جێناوە کەسییەکان: من، تۆ، ئێمە

هەر ڕستەیەکی خوارەوە بە جێناوێکی کەسی دەست پێ دەکات. یەکەم وشەی هەر دێڕێک بخوێنەرەوە بۆ ئەوەی وشەکانی «من»، «تۆ»، «ئەو» و «ئێمە» ببینیت:

لە کورمانجیدا، جێناوەکان بریتین لە ez (من)، tu (تۆ)، ew (ئەو، بۆ پیاو یان ژن) و em (ئێمە). Ew بۆ کۆش بەکار دێت؛ پاشگری کردارەکە پیشان دەدات کە یەک کەسە یان زیاتر. هەردوو زاراوەکە وشەیەکی تریشیان بۆ «تۆ» هەیە کاتێک قسە لەگەڵ چەند کەسێک دەکەیت، و سۆرانیش وشەیەکی کۆی تایبەتی بۆ کەسی سێیەمی کۆ هەیە. لە وانەکاندا دەیانبینیت.

لە سۆرانیدا، پاشگری کردارەکە خۆی پێت دەڵێت کێ کارەکە دەکات، بۆیە جێناوەکە زۆرجار لادەبرێت. بەزۆری کاتێک دەیبینیت کە جەختی لەسەر دەکرێتەوە، یان لە ڕستەی وەک «من خەڵکی کوردستانم»ی سەرەوە. ڕستە کورمانجییەکانی ناو وانەکان بەزۆری جێناوەکە دەهێڵنەوە:

بۆ «هی من» و «هی تۆ»، کورمانجی کۆمەڵێکی دووەمی جێناو بەکار دەهێنێت کە دوای ناوەکە دێن: ez دەبێتە min، tu دەبێتە te، و ew دەبێتە wî (بۆ پیاو) یان wê (بۆ ژن). سۆرانی لەجیاتی ئەوە پاشگرێکی کورت دەلکێنێت بە ناوەکەوە.

کورمانجی ئەم کۆمەڵە دووەمە بۆ بکەری کردارە ڕابردووەکانی وەک «خوارد» یان «بینی»ش بەکار دەهێنێت؛ ڕێنماییی کورمانجی بەرامبەر بە سۆرانی پیشانی دەدات چۆن. بۆ ناساندنی خۆت، «ناوم …ە» بە کورمانجی بخوێنەرەوە.

کاتی ئێستا: di- + کردار + پاشگر

Ez dixebitim /ɛz dixɛˈbitim/ کار دەکەم kar dekem کار دەکەم

کورمانجی کاتی ئێستا وەک ساندویچێک دروست دەکات: di- لە پێشەوە، کردارەکە لە ناوەڕاست و پاشگرێکی کەسی لە دواوە. لە وشەی dixebitim سێ پارچە دەبینیت: di، پاشان xebit (کار کردن) و لە کۆتاییدا im (من).

پاشگرەکان بریتین لە -im بۆ «من»، -î بۆ «تۆ»، -e بۆ «ئەو»، و -in بۆ «ئێمە»، «ئێوە» و «ئەوان». ئەمانە لە ناو ڕستەکانی وانەکاندا:

سۆرانیش بە هەمان شێوە کار دەکات، بە دە- لە پێشەوە و کەسەکە لە دواوە. وشەی دەخۆم dexom لە سێ پارچە پێک دێت: دە، پاشان خۆ (خواردن) و لە کۆتاییدا م (من).

یەک شێوەی کاتی ئێستا هەم بۆ کاری ئاسایی و هەم بۆ کاری بەردەوام بەکار دێت (وەک «I work» و «I am working»ی ئینگلیزی)، بۆیە تەنها پێویستە یەکێکیان فێر بیت. دەوروبەری قسەکە پێت دەڵێت مەبەست کامیانە.

هەندێک کرداری کورمانجی پارچەیەکی بچووکیان لە پێشەوە هەیە، و di- دوای ئەو پارچەیە دێت. لە vedixwim (دەخۆمەوە) لە یەکەم خشتەدا، پارچەکان بریتین لە ve + di + xw + im. هەمان شت لە Ez radibim (لە خەو هەڵدەستم) ڕوو دەدات: ra + di + b + im.

ئیزافە: بەستەرە بچووکەکەی نێوان وشەکان

لە کوردیدا، ناوە سەرەکییەکە یەکەم دێت و ئەو وشانەی وەسفی دەکەن یان خاوەنین دوای دەکەون. پاشگرێکی کورت لەسەر ناوەکە، کە پێی دەوترێت ئیزافە، پێکەوەیان دەبەستێتەوە. کەمێک وەک «of»ی ئینگلیزی کار دەکات، جگە لەوەی بە یەکەم وشەکەوە لکاوە.

Erkên malê /ɛɾˈken maˈleː/ ئەرکی ماڵ erkî mal ئەرکی ماڵەوە

وشە بە وشە، ئەمە «ئەرکەکانی ماڵ»ە. لە کورمانجیدا، پاشگرەکە بەستراوەتەوە بەو ناوەی پێوەی دەلکێت:

• -ê دوای ناوی نێر: dilê zêr (دڵی زێڕ)
• -a دوای ناوی مێ: Telefona zîrek (مۆبایلی زیرەک)
• -ên دوای ناوی کۆ: Erkên malê (ئەرکی ماڵەوە)
• -î (نێر) یان -e (مێ) دوای -ek (نیشانەی نەناسراو): tiştekî nû (شتێکی نوێ)، Geşteke xweş bû (گەشتێکی خۆش بوو)

سۆرانی ڕەگەزی نییە، بۆیە یەک بەستەری سەرەکی بۆ هەموو ناوەکان بەکار دەهێنێت: ـی.

لە دوو ڕیزی کۆتاییدا، هەردوو زاراوەکە سەرەتا نیشانەی نەناسراو زیاد دەکەن و پاشان بەستەرەکە. لە سۆرانیدا، شتێکی بریتییە لە شت + ـێک + ـی، ڕێک وەک چۆن لە کورمانجیدا tiştekî بریتییە لە tişt + -ek + -î.

دوای بزوێن، کورمانجی پیتی y پێش پاشگرەکە زیاد دەکات. بۆ نموونە، bira (برا) دەبێتە Birayê min (برای من)، و ode (ژوور) دەبێتە Odeya min (ژووری من).

ناوی نێر و مێ لە کورمانجیدا

هەموو ناوێکی کورمانجی یان نێرە یان مێ. سۆرانی ڕەگەزی ڕێزمانیی نییە، بۆیە ئەگەر تەنها سۆرانی فێر دەبیت دەتوانیت ئەم بەشە تێپەڕێنیت.

بۆ مرۆڤ، ڕێزمان بەزۆری بەدوای ژیانی ڕاستەقینەدا دەڕوات: پیاو یان کوڕ نێرە، ژن یان کچ مێیە. بۆ هەموو شتێکی تر یاسایەکی متمانەپێکراو نییە، بۆیە هەر ناوێک لەگەڵ ڕەگەزەکەی فێر بە. ئەمانە هەندێک ناون لە وانەکانەوە:

• نێر: mêr (پیاو)، kur (کوڕ)، bira (برا)، heval (هاوڕێ)، dil (دڵ)، nan (نان)، gund (گوند)
• مێ: jin (ژن)، keç (کچ)، xwişk (خوشک)، pirtûk (کتێب)، av (ئاو)، çay (چا)، şev (شەو)

ڕەگەزەکە لە ئیزافەدا دەبیستیت: ناوە نێرەکان -ê وەردەگرن و ناوە مێیەکان -a.

سۆرانی «برا» و «خوشک» هەردووکیان بە هەمان ـم کۆتایی پێ دێنێت. کورمانجی بۆ bira پێویستی بە -ê و بۆ xwişk پێویستی بە -a هەیە.

ناسراو و نەناسراو: «ـەکە» و «ـێک»

کورمانجی هیچ وشە یان پاشگرێکی بۆ ناسراوکردن نییە. ناوێکی ڕووت دەتوانێت واتای «کتێبەکە» یان تەنها «کتێب» بدات، و دەوروبەری قسەکە باقیی کارەکە دەکات. بۆ نەناسراو، -ek بخە سەر ناوەکە، یان -yek دوای بزوێن.

سۆرانی هەردووکیان نیشان دەدات. پاشگری ـەکە بۆ ناسراوە (ـکە دوای وشەیەک کە بە ـا یان ـە کۆتایی دێت)، و ـێک بۆ نەناسراو (ـیەک دوای بزوێن).

ڕیزی کۆتایی هەردوو سیستەمەکە پێکەوە پیشان دەدات. سۆرانی بۆ ژوورێکی ناسراو دەڵێت ژوورەکە jûreke و بۆ کورسییەکی نەناسراو دەڵێت کورسیەک kursîyek. کورمانجی تەنها کورسییەکە نیشان دەدات، kursiyek، و ژوورەکە بەبێ نیشانەی ناسراو دەهێڵێتەوە.

پێکەوە بەستنی شێوازەکان

ئەمە ڕستەیەکە لە وانەکان کە بە نزیکەیی هەموو ئەوانەی سەرەوە بەکار دەهێنێت: Ez romaneke xweş dixwînim، واتە ڕۆمانێکی خۆش دەخوێنمەوە. کردار لە کۆتاییدایە، di- و -im کاتی ئێستا بۆ «من» دروست دەکەن، و -eke واتای نەناسراو لەگەڵ بەستەرەکە بۆ وشەی وەسفکەر دەگەیەنێت.

لە سۆرانیدا دەبێتە ڕۆمانێکی جوان دەخوێنمەوە. هەمان ڕیزبەندی پەیڕەو دەکات، بە ـێک بۆ نەناسراو، ـی وەک بەستەر و دە- … ـم لەسەر کردارەکە.

پێویست ناکات پێش قسەکردن هەموو ئەمانە بە تەواوی فێر بیت. سەرەتا دەستەواژەی تەواو فێر بە و با شێوازەکان بە ڕاهێنان جێگیر ببن؛ ئایا فێربوونی کوردی قورسە؟ ئامۆژگاریی زیاتری تێدایە. ZimanGo هەنگاو بە هەنگاو لەسەر ئەم شێوازانە بنیات دەنێت، لە ئاستی ئەلفوبێوە تا C2، بە کورمانجی یان سۆرانی.