جیاوازی کورمانجی و سۆرانی: خەت، ڕێزمان و وشە

کورمانجی (کوردیی باکوور) و سۆرانی (کوردیی ناوەند) ئەو دوو شێوەیەی کوردین کە زۆرترین قسەکەریان هەیە. زۆر وشە و مێژوویەکی درێژیان هاوبەشە، بەڵام لەسەر کاغەز جیاواز دەردەکەون و ڕستە بە دوو شێوەی جیاواز دروست دەکەن. ئەم ڕێنماییە یەک لە دوای یەک باسی جیاوازییەکان دەکات، بە نموونەی ڕاستەقینە لە وانەکانی ZimanGo.

وەڵامی کورت: کورمانجی بە پیتی لاتینی دەنووسرێت، ناوی نێر و مێی هەیە، و بەزۆری لە تورکیا، سووریا و باکووری عێراق قسەی پێ دەکرێت. سۆرانی بە خەتێکی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت، ڕەگەزی ڕێزمانیی نییە، و بەزۆری لە عێراق لە دەوروبەری هەولێر و سلێمانی، و لە ڕۆژئاوای ئێران قسەی پێ دەکرێت.

هەر زاراوەیەک لە کوێ قسەی پێ دەکرێت

کورمانجی کوردیی زۆربەی کوردەکانی تورکیا و سووریایە. هەروەها لە باکووری عێراق، لە باکووری ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژهەڵاتی ئێران، و لەلایەن کۆمەڵگا کوردییەکانی قەفقاسەوە، بۆ نموونە لە ئەرمینیا، قسەی پێ دەکرێت. لە دەوروبەری دهۆک و زاخۆ لە عێراق، خەڵک بە بەهدینی (بادینی) قسە دەکەن، کە شێوەیەکی کورمانجییە.

سۆرانی بەزۆری لە عێراق، لە شارەکانی وەک هەولێر و سلێمانی، و لە ڕۆژئاوای ئێران، لە شارەکانی وەک سنە و مەهاباد، قسەی پێ دەکرێت. هەردوو زاراوەکە لەلایەن خێزانە کوردییەکانی ئەوروپا و هەموو جیهانیشەوە قسەیان پێ دەکرێت.

کەس ژمارەی ڕاستەقینەی قسەکەران نازانێت، و خەمڵاندنەکان زۆر جیاوازن. بە ئاشکرا کورمانجی گەورەترە لەو دووانە: بەزۆری بە نزیکەی 15 بۆ 20 ملیۆن قسەکەر دەخەمڵێنرێت، و سۆرانی بە نزیکەی 6 بۆ 12 ملیۆن.

پیتی لاتینی یان خەتی لەسەر بنەمای عەرەبی

یەکەم شت کە سەرنجی دەدەیت ئەلفوبێیە. کورمانجی ئەلفوبێیەکی لاتینیی 31 پیتی بەکار دەهێنێت: 26 پیتەکەی ئینگلیزی لەگەڵ پێنج پیتی نیشانەدار، ç, ê, î, ş و û. سۆرانی ئەلفوبێیەکی لەسەر بنەمای خەتی عەرەبی بەکار دەهێنێت کە لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەنووسرێت.

بەڵام ئەلفوبێی سۆرانی بە تەنها عەرەبی نییە. بزوێنەکانی وەک پیتی تەواو دەنووسێت، جگە لە بزوێنێکی کورتی i (بزرۆکە) کە بەزۆری نانووسرێت، و پیتی بۆ دەنگە کوردییەکان زیاد دەکات، وەک «ڵ»ی ئەستوور و «ڕ»ی بەهێز. ئەمانە چەند وشەیەکن کە پێشتر دەیانزانیت، بە هەردوو خەتەکە:

وشەی سۆرانی بۆ سڵاوکردن، سڵاو، «ڵ»ی ئەستووری تێدایە. وشەی «بەیانی باش»، ڕۆژباش، بە «ڕ»ی بەهێز دەست پێ دەکات.

هەر زاراوەیەک خەتی ئاسایی خۆی هەیە، بەڵام لە عێراق و ئێران کورمانجیش دەبینیت کە بە پیتی لەسەر بنەمای عەرەبی نووسراوە، و هەندێک جاریش سۆرانی بە پیتی لاتینی. ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئەلفوبێی کوردی هەموو پیتەکان پیشان دەدات.

ڕێزمان: نێر، مێ یان هیچیان

ناوەکانی کورمانجی یان نێرن یان مێ، کەمێک وەک لە عەرەبی یان فەرەنسیدا. سۆرانی هیچ ڕەگەزێکی ڕێزمانیی نییە. بۆ فێرخوازان، ئەمە یەکێکە لە گەورەترین جیاوازییەکانی نێوان ئەو دوو زاراوەیە.

• نێر لە کورمانجیدا: bav (باوک)، bajar (شار)، nan (نان)، çav (چاو)
• مێ لە کورمانجیدا: dayik (دایک)، mal (ماڵ)، çay (چا)، av (ئاو)

ڕەگەزەکە لە ئیزافەدا دەبیستیت، ئەو پاشگرە بچووکەی ناوێک بە وشەی دوای خۆیەوە دەبەستێتەوە. ناوە نێرەکان -ê وەردەگرن و ناوە مێیەکان -a. سۆرانی بە سادەیی پاشگری ـم (هی من) دەخاتە سەر ناوەکە، هەر وشەیەک بێت.

لە ستوونی کورمانجیدا، bav و bajar پاشگری -ê وەردەگرن، بەڵام dayik و mal پاشگری -a. لە ستوونی سۆرانیدا هیچ ڕەگەزێک نییە تا لە بیرت بێت: باوک و دایک بە هەمان شێوە کار دەکەن، شار و ماڵیش هەروەها.

کورمانجی پاشگری دۆخیشی هەیە. ناوێک دەتوانێت دوای وشەیەکی وەک «لە» شێوەکەی بگۆڕێت، و جێناوی «من»یش دەگۆڕێت.

لە کورمانجیدا، bajar دوای li (لە) دەبێتە bajêr. سۆرانی لە هەردوو ڕیزەکەدا هەمان وشەی «شار» دەهێڵێتەوە. بە هەمان شێوە، جێناوی کورمانجیی ez (من) لە دەستەواژەی Navê min (ناوم) دەبێتە min.

ڕێزمان: «ـەکە»، «ـم» و کاتی ڕابردوو

کورمانجی وشە یان پاشگرێکی جیای بۆ ناسراوکردن نییە. سۆرانی ناوێکی ناسراو و دیاریکراو بە پاشگری ـەکە نیشان دەدات.

لە وشەی مەتبەخەکە metbexeke، پاشگری ـەکە «مەتبەخ» دەکاتە مەتبەخێکی ناسراو و دیاریکراو. کورمانجی تەنها دەڵێت Mitfax، و دەوروبەری قسەکە باقیی کارەکە دەکات.

سۆرانی «ـم» (هی من)، «ـت» (هی تۆ) و جێناوەکانی تریش ڕاستەوخۆ بە وشەکانەوە دەلکێنێت. کورمانجی وەک وشەی جیا لە دوای ناوەکە دەیانهێڵێتەوە.

کاتی ڕابردوو ئەو شوێنەیە کە دوو زاراوەکە بەڕاستی لێک جیا دەبنەوە. لەگەڵ ئەو کردارانەی بەرکار وەردەگرن، وەک خواردن، بینین یان نووسین، کورمانجی لە ڕابردوودا وشەی «من» دەگۆڕێت: ez دەبێتە min. زمانناسان ئەمە بە شێوازی ئێرگەتیڤ ناو دەبەن.

سۆرانی هەمان بیرۆکە بە پاشگرەکانی پیشان دەدات: پاشگری «من»، واتە ـم، لە کردارەکەوە دەگوازرێتەوە بۆ ئەو وشەیەی لە پێشیەوەیە.

لە کاتی ئێستادا، سۆرانی ـم دەخاتە سەر کردارەکە: دەخۆم dexom. لە ڕابردوودا، ـم لەجیاتی ئەوە بە وشەی «نان»ەوە دەلکێت: نانم nanim.

وشە ڕۆژانەکان کە جیاوازن

زۆر وشەی ڕۆژانە لە دوو زاراوەکەدا تەواو جیاوازن. وشەی «هاوڕێ» نموونەیەکی باشە:

Heval /hɛˈval/ هاوڕێ hawrê هاوڕێ

هەندێک جووت لەوە نزیکترن کە دەردەکەون: چا بە نزیکەیی هەمان وشەیە، و باوکیش لە هەردوو زاراوەکەدا لە یەک دەچێت. لە کورمانجیدا، roj هەم بە واتای «خۆر» و هەم بە واتای «ڕۆژ» دێت. سۆرانی وشەی تایبەتی خۆی بۆ خۆر هەیە: خۆر.

بەڵێ و نەخێر پێچێکی بچووکیان تێدایە. کورمانجی هەروەها وشەی Belê بەکار دەهێنێت، «بەڵێ»یەکی فەرمیتر کە لە وشە سۆرانییەکە دەچێت. سۆرانیش بۆ «نەخێر» دەڵێت نا، ڕێک وەک وشەی کورمانجیی Na.

ئایا قسەکەران لە یەکتر تێدەگەن؟

تا ڕادەیەک. دوو زاراوەکە زۆر وشەی بنەڕەتییان هاوبەشە، بۆیە قسەکەران زۆرجار لە وشەی تاک و دەستەواژەی کورت تێدەگەن. گفتوگۆی درێژتر قورسترە، چونکە ڕێزمان و زۆرێک لە وشە ڕۆژانەکان جیاوازن.

ئەوەی خەڵک چەندە تێدەگەن بەستراوەتەوە بەوەی چەندە گوێیان لە زاراوەکەی تر بووە. کەسێک کە بە بیستنی هەردووکیان گەورە بووبێت، لە ڕێگەی دراوسێ، خێزان، مۆسیقا یان تەلەفزیۆنەوە، لەوانەیە بە کەمترین هەوڵ لە زاراوەکەی تر تێبگات. کەسێک کە بۆ یەکەم جار گوێی لێ دەبێت زۆرجار دەبێت هێواشتر قسە بکات، وشەی سادەتر هەڵبژێرێت، یان بگۆڕێت بۆ زمانێکی تر کە هەردوولا دەیزانن.

هەر لەبەر ئەمەشە کە پسپۆڕان ناوی جیاواز بەکار دەهێنن. هەندێکیان کورمانجی و سۆرانی بە دوو زاراوەی یەک زمانی کوردی دادەنێن، هەندێکی تریش بە دوو زمانی زۆر نزیک لە یەک. بۆ فێرخوازێک خاڵە کردارییەکە هەمان شتە: ئەوەندە جیاوازن کە باشتر وایە بە یەکێکیان دەست پێ بکەیت.

کورمانجی یان سۆرانی: کامیان فێر بیت؟

باشترین هەڵبژاردن زاراوەی ئەو کەسانەیە کە دەتەوێت قسەیان لەگەڵ بکەیت.

• کورمانجی هەڵبژێرە ئەگەر خێزان یان هاوڕێکانت لە تورکیا، سووریا، دهۆک یان قەفقاسەوەن، یان ئەگەر ئەلفوبێیەکت دەوێت کە لە یەکەم ڕۆژەوە بتوانیت بیخوێنیتەوە.
• سۆرانی هەڵبژێرە ئەگەر خێزان یان هاوڕێکانت لە هەولێر، سلێمانی یان ڕۆژئاوای ئێرانەوەن، یان ئەگەر پێشتر خەتی عەرەبی یان فارسی دەخوێنیتەوە.
• پەیوەندیی خێزانیت نییە؟ کورمانجی قسەکەری زیاترە و پیتی لاتینی بەکار دەهێنێت. سۆرانی هیچ ڕەگەزێکی تێدا نییە تا فێری بیت. هەردووکیان ڕێگایەکی باشن بۆ ناو زمانی کوردی.

ئەگەر بە بیستنی کوردی لە ماڵەوە گەورە بوویت بەڵام هەرگیز فێری خوێندنەوەی نەبوویت، ئامۆژگارییەکانمان بۆ قسەکەرانی میراتی یارمەتیت دەدەن لەسەر ئەوەی پێشتر دەیزانیت بنیات بنێیت. فێربوونی زاراوەی دووەم دواتر زۆر ئاسانترە، چونکە زۆر وشە لە یەکێکیانەوە بۆ ئەوی تر دەگوازرێتەوە.

ZimanGo هەم کورمانجی و هەم سۆرانی فێر دەکات، و بە ئەلفوبێ دەست پێ دەکات. بەهدینی (بادینی)، زازاکی (کرمانجکی) و هەورامی (گۆرانی) بەم زووانە دێن. بۆ ئەوەی ببینیت هەموو شێوەکان چۆن پێکەوە دەبەسترێنەوە، ڕێنماییەکەمان دەربارەی زاراوەکانی کوردی بخوێنەرەوە.