Bingehên rêzimana kurdî: rêza peyvan, îzafe û zayend
Kurdî lêkerê datîne dawiyê û peyvan bi paşgireke piçûk a bi navê îzafe girê dide. Qalibên sereke yên rêzimana Kurmancî û Soranî bi mînakên rastîn hîn bibe.
Rêzimana kurdî dibe ku di destpêkê de ecêb xuya bike: lêker heta dawiya hevokê disekine, û paşgirên piçûk gelek wateyan hildigirin. Mizgîniya baş ew e ku çend qalib piraniya hevokên rojane rave dikin. Ev rêber wan di Kurmancî (Kurmanji, Kurdiya Bakur) û Soranî (Sorani, Kurdiya Navîn) de nîşan dide, û her mînak ji dersên ZimanGo hatiye. Tu bi Kurmancî diaxivî? Li vir navên wan qaliban bibîne ku tu jixwe bi kar tînî, û heman qaliban di Soranî de.
Têgehên rêzimanê ne hewce ne: her mînakê bi dengê bilind bixwîne û qalibê bibîne. Eger tîpên wekî ê û î ji te re nû bin, bi rêbera me ya alfabeya kurdî dest pê bike.
Rêza peyvan: lêker li dawiyê
Di herdu zaravayan de, hevokeke asayî bi kirdeyê dest pê dike, paşê bireser tê, û bi lêkerê diqede. Zimannas jê re rêza kirde-bireser-lêker, an SOV, dibêjin. Li cihê ku îngilîzî dibêje «I drink tea», bi rêza «ez vedixwim çay», kurdî dibêje «ez çay vedixwim».
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ez çay vedixwim | چا دەخۆمەوە |
| Ez taştê dixwim | نانی بەیانی دەخۆم |
| Ez romanan dixwînim | ڕۆمان دەخوێنمەوە |
| Ez ji bo taştê nan dixwim | بۆ نانی بەیانی نان دەخۆم |
Li rêza dawî binêre: hûrguliya zêde «ji bo taştê» di navîn de ye, û lêker dîsa jî hevokê diqedîne. Dibe ku tu bibînî ku di stûna Soranî de peyveke cuda ji bo «ez» tune ye. Beşa din rave dike çima.
Îstîsnayek heye ku hêjayî zû hînbûnê ye. Gava tu diçî derekê, cih pir caran piştî lêkerê tê: Ez diçim dibistanê di Kurmancî de û دەچم بۆ قوتابخانە di Soranî de heman tiştî dibêjin.
Cînavên kesane: ez, tu, em
Her hevokeke li jêr bi cînavekî kesane dest pê dike. Peyva yekem a her rêzê bixwîne da ku peyvên ji bo «ez», «tu», «ew» (mê) û «em» bibînî:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ez ji Kurdistanê me | من خەڵکی کوردستانم |
| Tu çend salî yî? | تۆ چەند ساڵانیت؟ |
| Ew bi xweşiyeke mezin diaxive | ئەو بە جوانییەکی زۆر قسە دەکات |
| Em yek dil in. | ئێمە یەک دڵین. |
Di Kurmancî de cînav ez, tu, ew (ji bo mêr an jinê) û em in. Ew ji bo pirjimarê jî tê bikaranîn; paşgira lêkerê nîşan dide ka yek kes e an bêtir. Di herdu zaravayan de peyveke din jî ji bo «tu» heye, gava tu bi çend kesan re diaxivî, û di Soranî de ji bo «ew»-ya pirjimar peyveke taybet heye. Tu yê wan di dersan de bibînî.
Di Soranî de, paşgira li ser lêkerê jixwe dibêje ka kî karekî dike, loma cînav pir caran nayê gotin. Tu wî bi piranî dibînî gava giranî li ser e, an di hevokên wekî rêza yekem a tabloya jorîn de. Hevokên Kurmancî yên di dersan de bi gelemperî cînavê diparêzin:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ez baş im | باشم |
| Tu çawa yî? | چۆنی؟ |
| Em ji hev re alîkar in | یارمەتی یەکدی دەدەین |
Ji bo xwedîtiyê («-ê min», «-ê te»), Kurmancî derbasî koma duyem a cînavan (cînavên tewandî) dibe, ku piştî navdêrê tên: ez dibe min, tu dibe te, û ew dibe wî (nêr) an wê (mê). Soranî li şûna wê paşgireke kurt bi navdêrê ve dike.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Navê min | ناوم |
| Navê te | ناوت |
Kurmancî vê koma duyem ji bo kirdeya lêkerên dema borî yên wekî «xwar» an «dît» jî bi kar tîne; berhevdana me ya Kurmancî û Soranî nîşan dide çawa. Ji bo ku xwe bidî nasîn, «navê min» bi kurdî bixwîne.
Dema niha: di- + lêker + paşgir
Ez dixebitim /ɛz dixɛˈbitim/ کار دەکەم kar dekem
Kurmancî dema niha mîna sandwîçekê ava dike: di- li pêş, lêker di navîn de û paşgireke kesane li paş. Di dixebitim de tu dikarî di + xebit (koka «xebitîn») + im (ez) bibînî.
Paşgir ev in: -im ji bo «ez», -î ji bo «tu», -e ji bo «ew» (yek kes), û -in ji bo «em» û ji bo forma pirjimar a «tu» û «ew». Va ye ew di hevokên dersan de:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ez dixebitim | کار دەکەم |
| Tu rast dibêjî | تۆ ڕاست دەڵێیت |
| Bi destê xwe karê xwe dike. | بە دەستی خۆی کاری خۆی دەکات. |
| Em mîrata xwe diparêzin | میراتەکەمان دەپارێزین |
| Dest bi dest kar dikin. | دەست بە دەست کار دەکەن. |
Soranî jî bi heman awayî dixebite, bi de- li pêş û kes li paş. دەخۆم dexom tê wateya «dixwim»: de + xo (xwarin) + m (ez).
Yek forma dema niha hem karê ku niha diqewime û hem karê asayî vedibêje (bi îngilîzî hem «I work» û hem «I am working»), loma tu tenê yekê hîn dibî. Çarçove nîşan dide kîjan tê xwestin.
Hin lêkerên Kurmancî xwedî pêşgireke piçûk in, û di- piştî wê dikeve. Di vedixwim de ji tabloya yekem, parçe ev in: ve + di + xw + im. Di Ez radibim de jî wisa ye: ra + di + b + im.
Îzafe: girêdana piçûk a navbera peyvan
Di kurdî de navdêra sereke pêşî tê, û peyvên ku wê vedibêjin an xwediyê wê ne li pey wê tên. Paşgireke kurt a li ser navdêrê, ku jê re îzafe tê gotin, wan bi hev ve girê dide. Ew hinekî wekî «of» a îngilîzî dixebite, lê bi peyva yekem ve zeliqandî ye.
Erkên malê /ɛɾˈken maˈleː/ ئەرکی ماڵ erkî mal
Li vir -ên peyva «erk» bi «mal» ve girê dide. Di Kurmancî de paşgir li gorî wê navdêrê diguhere ku pê ve dibe:
- -ê piştî navdêreke nêr: dilê zêr
- -a piştî navdêreke mê: Telefona zîrek
- -ên piştî navdêreke pirjimar: Erkên malê
- -î (nêr) an -e (mê) piştî -ek (paşgira nediyar): tiştekî nû, Geşteke xweş bû
Di Soranî de zayend tune ye, loma ew ji bo hemû navdêran yek girêdana sereke bi kar tîne: -î, ku wekî ی tê nivîsîn.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| dilê zêr | دڵی زێڕ |
| Telefona zîrek | مۆبایلی زیرەک |
| tiştekî nû | شتێکی نوێ |
| Geşteke xweş bû | گەشتێکی خۆش بوو |
Di du rêzên dawî de, herdu zarava pêşî paşgira xwe ya nediyar lê zêde dikin û paşê girêdanê. Di Soranî de شتێکی ji شت (tişt), -êk û -î pêk tê, tam wekî ku tiştekî ya Kurmancî ji tişt, -ek û -î pêk tê.
Piştî vokalekê, Kurmancî y-yekê berî paşgirê zêde dike. Wekî mînak, bira dibe Birayê min, û ode dibe Odeya min.
Navdêrên nêr û mê di Kurmancî de
Her navdêreke Kurmancî an nêr e an mê. Di Soranî de zayenda rêzimanî tune ye, loma hînkerên Soranî dikarin vê beşê derbas bikin.
Ji bo mirovan, rêziman bi gelemperî li dû jiyana rastîn diçe: mêr an kur nêr e, jin an keç mê ye. Ji bo her tiştê din qaîdeyeke ewle tune ye, loma her navdêrê bi zayenda wê re hîn bibe. Va ye hin navdêr ji dersan:
- Nêr: mêr, kur, bira, heval, dil, nan, gund
- Mê: jin, keç, xwişk, pirtûk, av, çay, şev
Tu zayendê di îzafeyê de dibihîzî: navdêrên nêr -ê û navdêrên mê -a digirin.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Birayê min mezin e | براکەم گەورەیە |
| Xwişka min biçûk e | خوشکم بچووکە |
| Odeya min li ku ye | ژوورەکەم لە کوێیە |
Soranî «birayê min» û «xwişka min» bi heman -m diqedîne. Kurmancî ji bo bira -ê û ji bo xwişk -a dixwaze.
Gava tu navdêreke Kurmancî ya nû dibînî, wê bi min re bibêje: Xwişka min, Birayê min. Paşgir her car ku tu peyvê bi kar tînî zayendê tîne bîra te.
Diyar û nediyar
Di Kurmancî de peyveke ji bo diyarbûnê (wekî «the» ya îngilîzî) tune ye. Navdêreke tazî, wekî «pirtûk», dikare hem wateya pirtûka diyar bide hem jî tenê wateya pirtûkê, û çarçove yên mayî dike. Ji bo nediyarbûnê (wekî «a» an «an» ya îngilîzî), -ek li navdêrê zêde bike, an piştî vokalekê -yek.
Soranî herduyan nîşan dide. Paşgira -eke diyarbûnê nîşan dide (-ke piştî peyveke ku bi -a an -e diqede), û -êk nediyarbûnê (-yek piştî vokalekê).
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ev pirtûkek e | ئەمە کتێبێکە |
| Kûçikek min heye | سەگێکم هەیە |
| Wêneyek bişîne | وێنەیەک بنێرە |
| Hesab ji kerema xwe | حسابەکە تکایە |
| Mitfax biçûk e | مەتبەخەکە بچووکە |
| Di odeyê de mase û kursiyek heye | لە ژوورەکە مێز و کورسیەک هەیە |
Rêza dawî herdu sîsteman bi hev re nîşan dide. Soranî ji bo odeya diyar ژوورەکە jûreke dibêje û ji bo «kursiyek» کورسیەک kursîyek. Kurmancî tenê kursiyê nîşan dide, kursiyek, û odeya diyar bêyî nîşan dihêle.
Qalib bi hev re
Va ye hevokeke ji dersan ku hema hema her tiştê li jor bi kar tîne: Ez romaneke xweş dixwînim. Lêker li dawiyê tê, di- û -im dema niha ji bo «ez» çêdikin, û -eke hem nediyarbûn (-ek) û hem girêdana bi rengdêrê ve (-e) ye.
Bi Soranî tu dibêjî ڕۆمانێکی جوان دەخوێنمەوە. Ew heman rêzê dişopîne, bi -êk ji bo nediyarbûnê, -î wekî girêdan û de- … -m li ser lêkerê.
Ne hewce ye ku tu berî axaftinê van hemûyan bi temamî hîn bibî. Pêşî hevokên tam hîn bibe û bihêle ku qalib bi pratîkê bi cih bibin; Ma hînbûna kurdî zehmet e? şîretên zêdetir dide. ZimanGo gav bi gav li ser van qaliban ava dike, ji asta Alfabeyê heta C2, bi Kurmancî an Soranî.
Pirsên ku mirov dipirsin
Rêza peyvan di kurdî de çawa ye?
Kurdî bi gelemperî kirdeyê pêşî, bireserê duyem û lêkerê li dawiyê datîne (SOV). Di Ez çay vedixwim de lêker li dawiyê ye, û di چا دەخۆمەوە ya Soranî de jî.
Îzafe di kurdî de çi ye?
Paşgireke kurt e ku navdêrekê bi wê peyvê ve girê dide ku wê vedibêje an xwediyê wê ye. Kurmancî -ê (nêr), -a (mê) û -ên (pirjimar) bi kar tîne, wekî di dilê zêr de. Soranî -î bi kar tîne, wekî di دڵی زێڕ de. Herdu heman wateyê didin.
Ma di kurdî de zayenda rêzimanî heye?
Di Kurmancî de heye: her navdêr nêr an mê ye, wekî mînak bira nêr e û xwişk mê ye. Di Soranî de zayenda rêzimanî tune ye.
Diyar û nediyar di kurdî de çawa tên nîşandan?
Di Kurmancî de peyveke ji bo diyarbûnê tune ye, û ji bo nediyarbûnê -ek tê zêdekirin. Soranî ji bo diyarbûnê -eke û ji bo nediyarbûnê -êk zêde dike.
