Kurmancî an Soranî: cudahiyên herdu zaravayên kurdî
Du zaravayên mezin ên kurdî, du alfabe. Bibîne ka Kurmancî û Soranî di nivîs, rêziman û peyvên rojane de çawa ji hev cuda ne, û kîjan pêşî hîn bibî.
Kurmancî (Kurmanji, Kurdiya Bakur) û Soranî (Sorani, Kurdiya Navîn) ew du cureyên kurdî ne ku herî zêde axêverên wan hene. Gelek peyvên wan û dîrokeke dirêj di navbera wan de hevpar in, lê li ser kaxezê cuda xuya dikin û hevokan bi awayên cuda ava dikin. Ev rêber cudahiyan yek bi yek, bi mînakên rastîn ên ji dersên ZimanGo, nîşan dide. Eger tu bi Kurmancî diaxivî, li vir bibîne ka Soranî li ku derê ji zaravayê te cuda dibe.
Bersiva kurt: Kurmancî bi tîpên latînî tê nivîsîn, navdêrên wê nêr an mê ne, û bi piranî li Tirkiye, Sûriye û bakurê Iraqê tê axaftin. Soranî bi alfabeyeke bingeh-erebî tê nivîsîn, zayenda rêzimanî tê de tune ye, û bi piranî li Iraqê li derdora Hewlêr û Silêmaniyê û li rojavayê Îranê tê axaftin.
Her zarava li ku tê axaftin
Kurmancî kurdiya piraniya Kurdên Tirkiye û Sûriyê ye. Her wiha li bakurê Iraqê, li bakur-rojava û bakur-rojhilatê Îranê, û ji aliyê civakên kurd ên Qefqasyayê ve, wekî mînak li Ermenistanê, tê axaftin. Li derdora Dihok û Zaxoyê li Iraqê, mirov bi Behdînî (Badînî) diaxivin, ku cureyekî Kurmancî ye.
Soranî bi piranî li Iraqê, li bajarên wekî Hewlêr û Silêmaniyê, û li rojavayê Îranê, li bajarên wekî Sine û Mehabadê, tê axaftin. Herdu zarava ji aliyê malbatên kurd ên li Ewropayê û li seranserê cîhanê ve jî tên axaftin.
Kes hejmara rast a axêveran nizane, û texmîn gelek ji hev cuda ne. Diyar e ku Kurmancî ji herduyan a mezintir e: bi gelemperî nêzîkî 15 heta 20 milyon axêverên wê tên texmînkirin, û yên Soranî nêzîkî 6 heta 12 milyon.
Tîpên latînî an nivîsa bingeh-erebî
Tiştê pêşî ku tu dibînî alfabe ye. Kurmancî alfabeyeke latînî ya 31 tîpan bi kar tîne: 26 tîpên alfabeya îngilîzî û pênc tîpên bi nîşan, ç, ê, î, ş û û. Soranî alfabeyeke bingeh-erebî bi kar tîne, ku ji rastê ber bi çepê tê nivîsîn.
Lê alfabeya Soranî ne bi tenê erebî ye. Ew vokalên xwe wekî tîpên tam dinivîse, ji bilî dengekî i-ya kurt ku bi gelemperî nayê nivîsîn, û ji bo dengên kurdî tîpan lê zêde dike, wekî L-ya stûr û R-ya gurr. Va ye çend peyvên ku tu jixwe dizanî, bi herdu nivîsan:
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Silav | سڵاو |
| Rojbaş | ڕۆژباش |
| Spas | سپاس |
| Şev baş | شەو باش |
Peyva Soranî ya ji bo «silav», سڵاو, L-ya stûr tê de heye. Peyva ji bo «rojbaş», ڕۆژباش, bi R-ya gurr dest pê dike.
Her zarava xwedî nivîsa xwe ya asayî ye, lê tu yê Kurmancî bi tîpên bingeh-erebî li Iraq û Îranê jî bibînî, û carinan Soranî bi tîpên latînî. Rêbera me ya alfabeya kurdî her tîpê nîşan dide.
Rêziman: nêr, mê an ne yek ji wan
Navdêrên Kurmancî an nêr in an mê, hinekî wekî di fransî an spanî de. Di Soranî de qet zayenda rêzimanî tune ye. Ji bo hînkeran, ev yek ji cudahiyên herî mezin ên di navbera herduyan de ye.
- Nêr di Kurmancî de: bav, bajar, nan, çav
- Mê di Kurmancî de: dayik, mal, çay, av
Tu zayendê di îzafeyê de dibihîzî, ew paşgira piçûk a ku navdêrekê bi peyva piştî wê ve girê dide. Navdêrên nêr -ê û navdêrên mê -a digirin. Soranî «min» bi tenê wekî paşgira -m bi navdêrê ve dike, çi peyv be jî.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ev bavê min e | ئەمە باوکمە |
| Ev dayika min e | ئەمە دایکمە |
| Bajarê min mezin e | شارەکەم گەورەیە |
| Mala min mezin e | ماڵەکەم گەورەیە |
Di stûna Kurmancî de, bav û bajar -ê digirin, lê dayik û mal -a digirin. Di stûna Soranî de zayendek tune ye ku tu bînî bîra xwe: bav û dayik bi heman awayî dixebitin, bajar û mal jî.
Di Kurmancî de navdêr li gorî rewşê jî diguherin (tewang). Navdêrek dikare piştî daçekeke wekî «li» forma xwe biguherîne, û cînavê «ez» jî diguhere.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Bajar | شار |
| Ez li bajêr dixebitim | لە شار کار دەکەم |
Di Kurmancî de, bajar piştî li dibe bajêr. Soranî di herdu rêzan de heman peyvê ji bo «bajar» diparêze. Bi heman awayî, cînavê Kurmancî ez di Navê min de dibe min.
Rêziman: paşgirên Soranî û dema borî
Di Kurmancî de peyveke cuda ji bo diyarbûnê (wekî «the» ya îngilîzî) tune ye. Soranî navdêreke naskirî û diyar bi paşgira -eke nîşan dide.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Mitfax biçûk e | مەتبەخەکە بچووکە |
| Mala te li ku ye? | ماڵەکەت لە کوێیە؟ |
Di مەتبەخەکە metbexeke de, paşgira -eke nîşan dide ku mebest mitfaxeke diyar e, ya ku tê zanîn. Kurmancî bi tenê dibêje Mitfax, û çarçove karê mayî dike.
Soranî «min», «te» û cînavên din jî rasterast bi peyvan ve dike. Kurmancî wan wekî peyvên cuda piştî navdêrê dihêle.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Navê min | ناوم |
| Navê te çi ye? | ناوت چییە؟ |
Dema borî ew cih e ku herdu bi rastî ji hev vediqetin. Bi lêkerên ku bireserekê digirin, wekî xwarin, dîtin an nivîsîn, Kurmancî di dema borî de peyva «ez» diguherîne: ez dibe min. Zimannas jê re qalibê ergatîv dibêjin.
Soranî heman ramanê bi paşgirên xwe nîşan dide: paşgira ji bo «ez», -m, ji lêkerê derbasî peyva berî wê dibe.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Ez dixwim | دەخۆم |
| Duh min nan xwariye | دوێنێ نانم خواردووە |
Di dema niha de, Soranî -m datîne ser lêkerê: دەخۆم dexom. Di dema borî de, -m li şûna wê bi peyva «nan» ve dibe: نانم nanim.
Tu dikarî bêyî peyvên wekî îzafe an ergatîv dest bi axaftinê bikî. Di herdu zaravayan de, destpêker pêşî hevokên tam hîn dibin û qalib bi pratîkê tên. Bingehên rêzimana kurdî wan gav bi gav rave dikin.
Peyvên rojane yên cuda
Gelek peyvên rojane di herdu zaravayan de bi tevahî cuda ne. Peyva «heval» mînakeke baş e:
Heval /hɛˈval/ هاوڕێ hawrê
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Heval | هاوڕێ |
| Malbat | خێزان |
| Bav | باوک |
| Roj | خۆر |
| Erê | بەڵێ |
| Na | نەخێر |
| Çay | چا |
| Bajar | شار |
| Mezin | گەورە |
| Niha | ئێستا |
Hin cot ji ya ku xuya dikin nêzîktir in: peyva çayê hema hema yek e, û peyva «bav» jî di herduyan de dişibe hev. Di Kurmancî de roj du wateyan dide: hem roja li ezmên, hem jî roj wekî dem. Soranî ji bo roja li ezmên xwedî peyveke taybet e: خۆر.
Di erê û na de jî xaleke piçûk heye. Di Kurmancî de Belê jî heye, «erê»yeke fermîtir ku dişibe peyva Soranî. Û Soranî ji bo «na» نا jî dibêje, tam wekî Na ya Kurmancî.
Ma axêver hev fêm dikin?
Hinekî. Gelek peyvên bingehîn ên herdu zaravayan hevpar in, loma axêver pir caran peyvên yekane û hevokên kurt fêm dikin. Axaftinên dirêjtir zehmettir in, ji ber ku rêziman û gelek peyvên rojane cuda ne.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| Baş | باش |
| Nan | نان |
| Av | ئاو |
| Mal | ماڵ |
| Şev | شەو |
| Çav | چاو |
| Bira | برا |
Çiqas mirov fêm dikin, bi wê ve girêdayî ye ka wan çiqas zaravayê din bihîstiye. Kesê ku bi bihîstina herduyan mezin bûye, bi rêya cîran, malbat, muzîk an televizyonê, dikare bêyî zehmeteke mezin zaravayê din bişopîne. Kesê ku cara yekem dibihîze pir caran neçar dimîne ku hêdîtir biaxive, peyvên hêsantir hilbijêre, an derbasî zimanekî din bibe ku herdu jî dizanin.
Ji ber vê yekê pispor jî navên cuda bi kar tînin. Hin Kurmancî û Soranî wekî zaravayên yek zimanê kurdî dibînin, hin jî wekî zimanên nêzîkî hev. Ji bo hînkerekî xala pratîkî yek e: ew ewqasî ji hev cuda ne ku baştir e tu bi yekê dest pê bikî.
Kurmancî an Soranî: kîjanê hîn bibim?
Hilbijartina herî baş zaravayê wan kesan e ku tu dixwazî bi wan re biaxivî.
- Kurmancî hilbijêre eger malbat an hevalên te ji Tirkiye, Sûriye, Dihok an Qefqasyayê bin, an eger tu alfabeyekê dixwazî ku ji roja yekem ve bixwînî.
- Soranî hilbijêre eger malbat an hevalên te ji Hewlêr, Silêmanî an rojavayê Îranê bin, an eger tu jixwe nivîsa erebî an farisî dixwînî.
- Girêdana malbatê tune? Axêverên Kurmancî zêdetir in û ew tîpên latînî bi kar tîne. Di Soranî de zayendên ku tu hîn bibî tune ne. Herdu jî riyeke baş in ber bi kurdî ve.
Eger tu bi bihîstina kurdî li malê mezin bûyî lê qet xwendina wê hîn nebûyî, şîretên me ji bo axêverên mîratê alîkariya te dikin ku li ser tiştên ku tu jixwe dizanî ava bikî. Paşê hînbûna zaravayê duyem gelek hêsantir e, ji ber ku gelek peyv derbasî wî dibin.
Tevlihevkirina herdu zaravayan di mehên te yên yekem de bîrxistina peyv û paşgiran zehmettir dike. Pêşî di yekê de bingehekê ava bike, û eger tu bixwazî, paşê ya din lê zêde bike.
ZimanGo hem Kurmancî û hem Soranî hîn dike, û bi alfabeyê dest pê dike. Behdînî, Zazakî (Kirmanckî) û Hewramî (Goranî) di rê de ne. Ji bo ku bibînî hemû cure çawa bi hev re têkildar in, rêbera me ya zaravayên kurdî bixwîne.
Pirsên ku mirov dipirsin
Cudahiya sereke ya Kurmancî û Soranî çi ye?
Kurmancî bi tîpên latînî tê nivîsîn û navdêrên wê nêr û mê ne. Soranî bi alfabeyeke bingeh-erebî tê nivîsîn, zayenda rêzimanî tê de tune ye û paşgirên wekî -eke (diyarbûn) û -m («min») bi peyvan ve dike. Gelek peyvên rojane jî cuda ne.
Ma axêverên Kurmancî Soranî fêm dikin?
Hinekî. Gelek peyvên bingehîn hevpar in, lê rêziman û gelek peyv cuda ne, loma axaftinên dirêjtir pratîk dixwazin. Kesên ku bi bihîstina herdu zaravayan mezin bûne bi gelemperî gelek zêdetir fêm dikin.
Kurmancî hîn bibim an Soranî?
Zaravayê wan kesan hîn bibe ku tu dixwazî bi wan re biaxivî: Kurmancî ji bo Tirkiye, Sûriye û Dihokê, Soranî ji bo Hewlêr, Silêmanî û rojavayê Îranê. Eger girêdana malbatê tune be, axêverên Kurmancî zêdetir in û alfabeya wê latînî ye, lê di Soranî de zayend tune ne.
Ma Soranî bi tîpên erebî tê nivîsîn?
Soranî alfabeyeke kurdî ya bingeh-erebî bi kar tîne, ku ji rastê ber bi çepê tê nivîsîn. Ne wekî erebî, ew vokalên xwe wekî tîpan dinivîse (tenê dengekî i-ya kurt bi gelemperî nayê nivîsîn) û ji bo dengên kurdî tîpên wê yên zêde hene.
