Het Koerdische alfabet: Latijns en Arabisch schrift uitgelegd

Het Koerdische alfabet bestaat in twee hoofdvormen. Kurmancî (Kurmanji, Noord-Koerdisch) wordt meestal in Latijnse letters geschreven, net als het Nederlands, het Engels of het Turks. Soranî (Sorani, Centraal-Koerdisch) wordt geschreven in een alfabet op basis van het Arabische schrift, van rechts naar links.

Het goede nieuws voor wie de taal leert: beide alfabetten zijn bijna fonetisch. Elke letter staat vrijwel altijd voor één klank, dus als je de letters kent, kun je nieuwe woorden hardop lezen. Deze gids loopt beide alfabetten door, met eenvoudige klankhints en voorbeeldwoorden uit de lessen van ZimanGo. Weet je nog niet welk dialect je nodig hebt? Begin dan met Kurmancî of Soranî.

De 31 letters van het Kurmancî

Het Kurmancî-alfabet heeft 31 letters: de 26 letters van het Nederlandse alfabet plus vijf met een teken, ç, ê, î, ş en û. Het wordt vaak het Hawar-alfabet genoemd, naar het tijdschrift dat het in de jaren 1930 bekend maakte.

Hier staat elke letter in alfabetische volgorde, met een Nederlandse klank bij benadering en een voorbeeldwoord.

De letters met een teken, en een paar verrassingen

De vijf letters met een teken volgen twee eenvoudige patronen. Het haakje onder ç en ş maakt van c en s de klanken tsj en sj, zoals in “Tsjechië” en “sjaal”. Het dakje op ê, î en û geeft een lange klinker aan: î is de “ie” in “zie” en û de lange “oe” in “boer”.

Zonder dakje is de klinker kort. Vergelijk de i in bira (broer) met de î in Îro (vandaag), of de u in kurt (kort) met de û in nû (nieuw).

Het Soranî-alfabet

Soranî wordt geschreven in een alfabet op basis van het Arabische schrift. Het loopt van rechts naar links, en de meeste letters worden binnen een woord aan de volgende letter vastgeschreven, dus een letter kan van vorm veranderen afhankelijk van waar hij staat. Getallen en Latijnse woorden in een Soranî-tekst lees je nog steeds van links naar rechts.

Lijsten van de Soranî-letters verschillen een beetje. Sommige geven 33 letters, andere 34; die tellen de dubbele وو voor de lange û als een aparte letter. Beide tellingen beschrijven hetzelfde alfabet.

Soranî neemt de meeste letters over uit het Arabisch en voegt letters toe voor Koerdische klanken. Vier daarvan, de letters voor p, tsj, zj en g, deelt het met het Perzisch. De andere zijn aangepast voor het Koerdisch. De standaardspelling laat ook zes Arabische letters weg, zoals die voor de “th”-klanken die je uit het Engels kent, omdat het Koerdisch ze niet nodig heeft.

De twee r-letters laten goed zien waarom de extra letters ertoe doen. Een gewone r is een lichte tik, terwijl ڕ een sterke, gerolde r is, zoals aan het begin van het woord voor dag. Op dezelfde manier is ڵ een zwaardere l dan de gewone, zoals in het woord voor huis.

Soranî schrijft zijn klinkers

In Arabisch schrift worden korte klinkers meestal weggelaten, en lezers vullen ze aan uit de context. Soranî is anders: bijna elke klinker heeft een eigen letter, dus je kunt de meeste woorden lezen zoals ze gespeld zijn.

Twee van deze letters hebben een dubbele functie. و kan de medeklinker w zijn of de klinker u. Op dezelfde manier kan ی een y (een j-klank) of een î zijn, en het woord eromheen vertelt je welke.

Een woord dat met een klinker begint, krijgt vooraan een stomme ئ, die de klinker draagt. Daarom wordt het woord voor water geschreven als ئاو.

Eén woord, twee schriften

De twee alfabetten komen vaker letter voor letter overeen dan je zou denken. Deze alledaagse woorden klinken in beide dialecten ongeveer hetzelfde, en daarom zijn ze goed om te oefenen met het koppelen van de letters.

Lees het Soranî-woord voor vijf van rechts naar links, en je kunt het letter voor letter koppelen aan pênc: p, ê, n, c. In de laatste drie rijen heeft Kurmancî een v waar Soranî een w heeft, geschreven als و. Dat patroon kom je in veel alledaagse woorden tegen.

Waarom het Koerdisch twee alfabetten heeft

Eeuwenlang schreven Koerdische dichters en geleerden in Arabisch schrift, het belangrijkste schrift van de regio. Klassiekers zoals Mem û Zîn, het liefdesverhaal in verzen van Ehmedê Xanî uit het eind van de 17e eeuw, werden zo geschreven.

In de 20e eeuw sloegen Koerden in verschillende landen verschillende wegen in. In 1932 presenteerde Celadet Alî Bedirxan een Latijns alfabet voor het Kurmancî in zijn tijdschrift Hawar in Damascus. Hij wilde dat elke klank een eigen letter kreeg, en veel letters werken zoals in het Turkse Latijnse alfabet, dat Koerden in Turkije al kenden. Vandaag is het de gewone manier om Kurmancî te schrijven in Turkije en Syrië.

In Irak en Iran bleef het Koerdisch het op het Arabisch gebaseerde schrift gebruiken. In de jaren 1920 pasten geleerden in Irak, zoals Taufiq Wahby, het aan om de Koerdische klanken en de klinkers te kunnen schrijven. Dit is het Soranî-alfabet van vandaag, en ook Kurmancî-sprekers in Irak, bijvoorbeeld rond Duhok, schrijven er meestal in.

Er was ooit ook een derde schrift. Kurmancî-sprekers in de Sovjet-Unie, vooral in Sovjet-Armenië, schreven het Koerdisch in de jaren 1920 in een schrift op basis van het Armeens, vanaf het eind van de jaren 1920 in Latijnse letters en vanaf het midden van de jaren 1940 in het cyrillisch. Lees het hele verhaal in onze geschiedenis van het Koerdische alfabet.

De letters leren en typen

Begin met het alfabet van het dialect dat je wilt spreken. Bij Kurmancî zien de meeste letters er bekend uit, en het echte werk zit in de handvol nieuwe klanken. Bij Soranî leer je elke letter samen met zijn verbonden vormen, want zo kom je hem in echte woorden tegen.

Oefen door korte woorden te lezen die je al kent, zoals die in de tabellen hierboven. Wil je Koerdisch schrijven op je telefoon of computer? Dan laat onze gids over Koerdisch typen zien hoe je de letters aan je toetsenbord toevoegt.

In ZimanGo beginnen beide cursussen met een alfabetniveau: Latijns schrift voor Kurmancî en het op het Arabisch gebaseerde schrift voor Soranî, letter voor letter uitgelegd, met natrekken zodat je ook leert om elke letter te schrijven.