ئەلفوبێی کوردی کێ دایناوە؟ جەلادەت بەدرخان و هاوار

ئەو ئەلفوبێ لاتینییەی ئەمڕۆ بۆ کورمانجی (Kurmancî، کوردیی باکوور) بەکاردێت، جەلادەت عەلی بەدرخان (Celadet Alî Bedirxan) دایناوە. لە هاواردا پێشکەشی کرد، گۆڤارێکی کوردی کە لە 15ی ئایاری 1932 لە دیمەشق دەستی پێ کرد، بۆیە زۆرجار پێی دەڵێن ئەلفوبێی هاوار.

بەڵام چیرۆکەکە نە لەوێوە دەست پێ دەکات و نە لەوێ کۆتایی دێت. کورد بۆ چەندین سەدە پێش هاوار زمانەکەی خۆی دەنووسی، و لە هەمان کاتدا ئەلفوبێی تر لە یەکێتیی سۆڤیەت و لە عێراق سەریان هەڵدا. ئەمە چیرۆکی ئەوەیە کوردی چۆن گەیشتە ئەو خەتانەی ئەمڕۆ بەکاریان دەهێنێت.

نووسینی کوردی پێش 1932

بۆ چەندین سەدە، شاعیران و زانایانی کورد بە خەتی عەرەبی دەیاننووسی، کە خەتی سەرەکیی ناوچەکەیان بوو. ناسراوترین نموونە بریتییە لە مەم و زین، ئەو چیرۆکە درێژە شیعرییەی خۆشەویستی کە ئەحمەدی خانی لە کۆتایی سەدەی حەڤدەهەمدا تەواوی کرد. ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئەدەبی کوردی چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە.

شیعر جێگەیەکی تایبەتی لە کلتووری کوردیدا هەیە. ڕستەیەکی کورت بە جوانی دەریدەبڕێت:

Helbest dilê min vedike شیعر دڵم دەکاتەوە شیعر دڵم دەکاتەوە.

خەتی عەرەبی بۆ عەرەبی دروست کرابوو، نەک بۆ کوردی. بۆ هەندێک دەنگی کوردی پیتی نییە، و بەزۆری بزوێنە کورتەکان نانووسێت. نووسەران و ڕێکخەرانی دەق دەستیان کرد بە زیادکردنی نیشانە و پیتی نوێ، بەڵام بۆ ماوەیەکی درێژ یەک ڕێنووسی هاوبەش بۆ کوردی نەبوو.

چاپ یارمەتیدەر بوو. یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، کوردستان، لە ساڵی 1898 لە قاهیرە بە پیتی عەرەبی دەرچوو. دامەزرێنەرەکەی، میقداد میدحەت بەدرخان، لە هەمان بنەماڵەی ئەو پیاوە بوو کە دواتر ئەلفوبێی لاتینیی بە کورمانجی بەخشی.

جەلادەت عەلی بەدرخان و هاوار

جەلادەت عەلی بەدرخان لە ساڵی 1893 لە ئیستانبوڵ لەدایک بوو و لە ساڵی 1951 لە نزیک دیمەشق کۆچی دوایی کرد. نووسەر، ڕۆژنامەنووس و زمانناس بوو، و بەشێکی زۆری ژیانی بە لێکۆڵینەوە لە زمانەکەی خۆی بەسەر برد.

کاتێک لە سووریا دەژیا، کە ئەو کاتە لەژێر مانداتی فەرەنسیدا بوو، کاری لەسەر ئەلفوبێیەکی لاتینی بۆ کوردی کرد. لە 15ی ئایاری 1932دا یەکەم ژمارەی گۆڤاری هاواری لە دیمەشق بڵاو کردەوە. وشەی هاوار لە کوردیدا واتە بانگ یان داوای فریاکەوتن.

گۆڤارەکە شیعر، چیرۆکی فۆلکلۆری، مێژوو و وتاری دەربارەی ڕێزمانی کوردی بڵاو دەکردەوە. 23 ژمارەی یەکەمی ئەلفوبێی عەرەبی و لاتینییان لە تەنیشت یەکەوە بەکار دەهێنا. لە ژمارە 24ەوە، هاوار تەنها بە پیتی لاتینی دەردەچوو. لەگەڵ وەستانێکی درێژ لە ناوەڕاستدا، تا ئابی 1943 بەردەوام بوو: سەرجەم 57 ژمارە.

جەلادەت گۆڤارێکی دووەمیشی بەڕێوە برد، ڕۆناهی (Ronahî، «ڕووناکی»)، لە 1942 تا 1945. ڕێزمانە کوردییەکەی، کە لەگەڵ زانای فەرەنسی ڕۆژێ لێسکۆ (Roger Lescot) نووسیبووی، دوای مردنی لە پاریس بڵاو کرایەوە.

ئەمانە چەند وشەیەکن لە جیهانی هاوار، هەروەک لە وانەکانی ZimanGo فێر دەکرێن:

ئەلفوبێی هاوار چۆن کار دەکات

بیرۆکەی بەدرخان سادە بوو: یەک دەنگ، یەک پیت. ئەلفوبێکە 31 پیتی هەیە: 26 پیتەکەی ئەلفوبێی بنەڕەتیی لاتینی، لەگەڵ پێنج پیتی نیشانەدار: ç, ê, î, ş و û. کاتێک ئەمانە دەناسیت، دەتوانیت نزیکەی هەموو وشەیەکی کورمانجی بە دەنگی بەرز بخوێنیتەوە.

قولاپە بچکۆلەکەی ژێر ç و ş دەنگەکانی «چ» و «ش» دەدات. کڵاوەکەی سەر ê، î و û نیشانەی بزوێنی درێژە. ئەگەر تورکی دەخوێنیتەوە، هاوڕێی کۆن دەبینیتەوە: c، ç، ş و j لە هەردوو زماندا وەک یەک دەخوێنرێنەوە.

سێ وشەی کۆتایی q، w و x بەکاردەهێنن، کە لە ئەلفوبێی تورکیدا نین. بۆ چەندین ساڵ ڕێگە نەدەدرا لە بەڵگەنامە فەرمییەکانی تورکیادا بەکار بهێنرێن؛ پاکێجێکی چاکسازی لە ساڵی 2013دا ئەو قەدەغەیەی لابرد. بۆ هەموو پیتەکان لەگەڵ ئاماژەی دەنگیان، ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئەلفوبێی کوردی ببینە.

ڕۆڵی کامەران بەدرخان

جەلادەت بە تەنها کاری نەکرد. براکەی کە لێی بچووکتر بوو، کامەران عەلی بەدرخان، لە ساڵی 1895 لە ئیستانبوڵ لەدایک بوو و لە ساڵی 1978 کۆچی دوایی کرد. یارمەتیی لە بڵاوکردنەوەی هاوار دا و وتاری ئەدەبی و زمانەوانیی بۆ دەنووسی.

لە ناوەڕاستی دەیەی 1940دا، کامەران لە بەیروت گۆڤارێکی کوردی و فەرەنسیی بە ناوی Roja Nû بڵاو کردەوە، و گۆڤارێکی دووەمیش بە ناوی Stêr. هەردوو ناوەکە وشەی ڕۆژانەن. لە کورمانجیدا roj واتە ڕۆژ، nû واتە نوێ و stêr واتە ئەستێرە.

لە ساڵی 1948ەوە، کامەران لە قوتابخانەی نیشتمانیی زمانە ڕۆژهەڵاتییەکان لە پاریس زمان و کلتووری کوردیی دەگوتەوە، و چەندین ساڵ لەوێ مایەوە.

پیتی لاتینی و کریلی لە یەکێتیی سۆڤیەت

لە هەمان کاتدا، کوردانی ئەرمینیای سۆڤیەتی ڕێگای خۆیان گرتە بەر. لە سەرەتای دەیەی 1920دا کورمانجییان بە پیتگەلێک دەنووسی کە لەسەر بنەمای ئەلفوبێی ئەرمەنی بوون.

لە کۆتایی دەیەی 1920دا، نووسەری کورد عەرەبی شەمۆ (Erebê Şemo) و هاوکارەکەی ئیساهاک مارۆگولۆڤ ئەلفوبێیەکی لاتینییان بۆ کورمانجی دانا. کتێب بەو ئەلفوبێیە چاپ کران، و لە ساڵی 1930ەوە ڕۆژنامەیەکی کوردیش لە یەریڤان پێی چاپ دەکرا.

لە ناوەڕاستی دەیەی 1940دا، کوردی لە یەکێتیی سۆڤیەتدا گۆڕا بۆ ئەلفوبێیەکی کریلی، کە لەژێر سەرپەرشتیی زمانناس حەجیی جندی (Heciyê Cindî) ئامادە کرا. دوای 1991، زۆر لە کوردانی ئەرمینیا گەڕانەوە بۆ پیتی لاتینی، هەرچەندە کریلیش هێشتا بەکاردێت.

سۆرانی و خەتی عەرەبیی چاکسازکراو

لە عێراق و ئێران، کوردی هەر بە خەتێکی لەسەر بنەمای عەرەبی نووسرا، و زانایان شێوەیەکی نوێیان پێدا تا باشتر لەگەڵ کوردی بگونجێت. کەسێکی سەرەکی لەم کارەدا تۆفیق وەهبی بوو (Taufiq Wahby، 1891–1984).

لە ساڵی 1923دا، وەزارەتی پەروەردەی عێراق داوای لێ کرد ڕێزمانێکی کوردی بۆ قوتابخانەکان بنووسێت. هەروەها دەیویست پیتەکان بگۆڕێت، بەڵام وەزارەتەکە سەرەتا ئەوەی قبووڵ نەکرد. ڕێزمانەکەی، دەستووری زمانی کوردی، لە ساڵی 1929دا دەرچوو.

لە دەیەی 1920ەوە، وەهبی و زانایانی تر، لەوانە سەعید سدقی کابان، ئەو خەتەیان داڕشت کە سۆرانی ئەمڕۆ بەکاری دەهێنێت. ئەم خەتە پیت بۆ دەنگە کوردییەکان زیاد دەکات، وەک ڵ (ل ئەستوور) و ڕ (ر بەهێز)، و ئەو پیتە عەرەبییانە لادەبات کە دەنگەکانیان لە کوردیدا نین. جیاواز لە عەرەبی، نزیکەی هەموو بزوێنێک دەنووسێت. قبووڵکردنی کاتی خایاند: وەزارەتی پەروەردەی عێراق تەنها لە کۆتایی دەیەی 1950دا پیتە نوێیەکانی پەسەند کرد، کاتێک ئیتر بە بەربڵاوی بەکاردەهاتن.

دەتوانیت پیتە زیادکراوەکان لە وشە ڕۆژانەکانی سۆرانیدا ببینیت. ڵ لە کۆتایی وشەی «ماڵ»دایە، و ڕ لە سەرەتای وشەی «ڕۆژ».

وەهبی کاری لەسەر ئەلفوبێیەکی لاتینیش بۆ کوردی کرد، بەڵام بیرۆکەکە لە عێراق وەرنەگیرا. سۆرانی هێشتا بە خەتە چاکسازکراوەکەی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت.

یەک زمان، چەند ئەلفوبێیەک

ئەمڕۆ کوردی بە دوو ڕێگای سەرەکی دەنووسرێت. کورمانجی لە تورکیا، سووریا و دیاسپۆرا ئەلفوبێی لاتینیی هاوار بەکاردەهێنێت. سۆرانی، و کورمانجی لە عێراق و ئێران، خەتی لەسەر بنەمای عەرەبی بەکاردەهێنن. لە یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوودا، کورد بە پیتی لاتینی یان کریلی دەنووسن.

هەروەها پێشنیار هەن بۆ یەک ئەلفوبێی لاتینی بۆ هەموو زاراوە کوردییەکان؛ یەکێکیان پێی دەڵێن Yekgirtú («یەکگرتوو»). هێشتا هیچ ئەلفوبێیەک لەلایەن هەمووانەوە قبووڵ نەکراوە، بۆیە زۆربەی فێرخوازان بە خەتی زاراوەکەی خۆیان دەست پێ دەکەن.

ئەم مێژووە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی هەمان وشە دەکرێت لە کورمانجی و سۆرانیدا ئەوەندە جیاواز دیار بێت، و بۆچی زۆر کورد دوو خەت دەخوێننەوە. ڕێنماییەکەمان دەربارەی کورمانجی بەرامبەر بە سۆرانی هەردووکیان لە تەنیشت یەکەوە دادەنێت.

لە ZimanGo، هەردوو کۆرسەکە بە ئاستی ئەلفوبێ دەست پێ دەکەن، کە خەتی لاتینی و خەتی لەسەر بنەمای عەرەبی پیت بە پیت فێر دەکات، لەگەڵ ڕاهێنانی نووسینەوەی پیتەکان بۆ ئەوەی نووسینی هەر یەکێکیشیان فێر ببیت.