نەورۆز: سەری ساڵی کوردی، ئەفسانەی کاوە و نەریتەکانی

نەورۆز سەری ساڵی کوردی و گەورەترین جەژنی ساڵی کوردییە. نزیکەی 20 یان 21ی ئازار دێت، هەر ئەو کاتەی بەهار دەست پێ دەکات، و کورد لە دەرەوە، بە ئاگر و مۆسیقا و هەڵپەڕکێ و ئەو خواردنەی لەگەڵ خێزان و هاوڕێیان دابەشی دەکەن، ئاهەنگی بۆ دەگێڕن.

ئەم ڕێنماییە ڕوونی دەکاتەوە ناوەکە واتای چییە، ئەفسانە کۆنەکەی کاوەی ئاسنگەر دەگێڕێتەوە و پیشان دەدات ئەمڕۆ نەورۆز چۆن بەڕێوە دەچێت. لە ڕێگەدا وشەکانی بەهار و جەژن بە کورمانجی (کوردیی باکوور) فێر دەبیت، لە تەنیشت شێوە سۆرانییەکانیان (کوردیی ناوەند)، لەگەڵ ئەو پیرۆزباییەی هەمووان لەو ڕۆژەدا بەکاری دەهێنن.

نەورۆز کەیە؟

نەورۆز دەکەوێتە سەر یەکسانبوونی شەو و ڕۆژ لە بەهاردا، ئەو ساتەی لە مانگی ئازاردا درێژیی شەو و ڕۆژ نزیکەی وەک یەک دەبێت. ئەم یەکسانبوونە بەزۆری دەکەوێتە 20 یان 21ی ئازار، و زۆر لە کوردان 21ی ئازار وەک ڕۆژی سەرەکیی جەژنەکە دەگرن.

ئاهەنگەکان بەزۆری لە ئێوارەی پێشترەوە دەست پێ دەکەن، کاتێک یەکەم ئاگرەکان دادەگیرسێنرێن، و تا ڕۆژی دواتر بەردەوام دەبن. لە ڕۆژژمێری خۆریی نەریتیی کوردیشدا ساڵی نوێ بە نەورۆز دەست پێ دەکات.

نەورۆز پێش هەموو شتێک جەژنی بەهارە. ئەمە وشەکەیە لە هەردوو زاراوەدا:

Bihar /biˈhaɾ/ بەهار behar بەهار

بۆ ئەوەی بڵێیت چ هەستێکت بەرامبەر بەم وەرزە هەیە، بە کورمانجی بڵێ Ez ji biharê hez dikim. بە سۆرانی دەڵێیت حەزم لە بەهارە. هەردووکیان واتە «بەهارم خۆش دەوێت».

نەورۆز واتای چییە؟

ناوەکە لە دوو وشەی کورت پێک هاتووە: «نوێ» و «ڕۆژ». کەواتە نەورۆز بە سادەیی واتە «ڕۆژی نوێ»: یەکەم ڕۆژی ساڵێکی نوێ. ناوە فارسییەکەی، Nowruz، ڕێک هەمان واتای هەیە.

ئەگەر فێری کورمانجی دەبیت، لەوانەیە پارچەکانی ئەم ناوە پێشتر بناسیت:

لە کورمانجیدا roj واتای «خۆر»یش دەدات. ئەمەش لەگەڵ جەژنێک دەگونجێت کە پێشوازی لە ڕۆژە درێژتر و ڕووناکترەکانی بەهار دەکات.

ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر

هەر ئاگرێکی نەورۆز چیرۆکێکی لەگەڵە. ئەفسانەیەکە کە لە باپیران و داپیرانەوە بۆ نەوەکانیان ماوەتەوە، و وەک هەموو چیرۆکێکی فۆلکلۆری، لە گێڕەرەوەیەکەوە بۆ یەکێکی تر کەمێک دەگۆڕێت. بەزۆری ئاوا دەگێڕدرێتەوە.

لە زەمانێکی زۆر کۆندا، پاشایەکی زاڵم بە ناوی زوحاک (Zahhak) فەرمانڕەوایی وڵاتی دەکرد. کورد پێی دەڵێن دەهاک. دوو مار لە شانەکانی ڕوابوون، و تاکە ڕێگا بۆ ئارامکردنەوەیان ئەوە بوو کە هەموو ڕۆژێک مێشکی گەنجانیان دەرخوارد بدرێت. لە هەندێک گێڕانەوەدا، وڵات لە سەردەمی ئەودا ئەوەندە تاریک بووبوو کە بەهار چیتر نەدەهات.

کاوە ئاسنگەرێک بوو کە پێشتر چەند کوڕێکی بەهۆی مارەکانی پاشاوە لەدەست دابوو. لە کۆتاییدا ئامادە نەبوو هیچی تر بدات. خەڵکی کۆکردەوە، بەرەو کۆشکی بردن و چەکوشە ئاسنگەرییەکەی کێشا بە سەری ستەمکارەکەدا.

بۆ بڵاوکردنەوەی هەواڵەکە، کاوە ئاگرێکی گەورەی کردەوە. خەڵک گڕەکەیان بینی و ئەوانیش لەسەر گردەکان ئاگریان کردەوە، تا چیاکان لە دۆڵێکەوە بۆ دۆڵێکی تر گەشانەوە. بەیانیی ڕۆژی دواتر بەهار گەڕایەوە. بۆیە کورد لە نەورۆزدا ئاگر دەکەنەوە: ئاگرەکان هێمای ڕووناکی دوای تاریکی و گەرمی دوای زستانێکی درێژن.

چیرۆکێکی کۆنی تر شتێکی چاوەڕواننەکراو زیاد دەکات. دەگێڕنەوە کە چێشتلێنەرانی کۆشک هەموو ڕۆژێک گەنجێکیان ڕزگار دەکرد، دەیاننارد بۆ چیاکان و لە جیاتی ئەو مێشکی مەڕێکیان دەدا بە مارەکان. لە هەندێک گێڕانەوەدا، ئەو گەنجانەی ڕزگار کران بوونە باپیرانی کورد.

هەمان چیرۆک لە شانامەدا هەیە، «کتێبی پاشایان»ی فارسی، کە شاعیر فیردەوسی نزیکەی هەزار ساڵ لەمەوبەر نووسیویەتی. لەوێدا ناوی ئاسنگەرەکە بە شێوە فارسییەکەیەتی: Kaveh. بەرکۆشە چەرمەکەی لەسەر نێزەیەک وەک ئاڵا بەرز دەکاتەوە، و خەڵک بەدوایدا دەڕۆن بۆ ئەوەی یارمەتیی پاڵەوان فەرەیدوون بدەن تا زوحاک تێک بشکێنێت.

چەند وشەیەک بۆ گێڕانەوەی چیرۆکەکە:

ئاگر، هەڵپەڕکێ و سەیران

لە شەوی نەورۆزدا، ئاگر و مەشخەڵ لووتکەی گردەکان، گوندەکان و گۆڕەپانەکانی شار ڕووناک دەکەنەوە. هاوڕێیان و خێزانەکان لە دەوری گڕەکە کۆ دەبنەوە، و ئازاترینەکانیان بۆ بەختی باش و تەندروستی لە ساڵی داهاتوودا بەسەریدا باز دەدەن.

پاشان سەما دەست پێ دەکات. سەمای ڕیزبەستووی کوردی بە کورمانجی پێی دەڵێن گۆڤەند (govend): سەماکەران دەست یان پەنجە بچکۆلەکانی یەکتر دەگرن و پێکەوە لەگەڵ مۆسیقای نەریتی دەجووڵێن. قسەکەرانی کورمانجی هەروەها وشەی دیلان (dîlan) بۆ سەما بەکاردەهێنن، و لە سۆرانیدا ئەم سەما ڕیزبەستووە زۆرجار پێی دەڵێن هەڵپەڕکێ. ڕیزێک دەکرێت چەند ئامۆزایەک بێت یان سەدان کەس، و دەتوانێت چەند کاتژمێرێک بەردەوام بێت.

نەورۆز ڕۆژی چوونە ناو سروشتیشە. خێزانەکان لەگەڵ بەتانی و خواردن بەرەو کێڵگە سەوزەکان، کەناری ڕووبارەکان و بنارەکانی چیا دەچن و ڕۆژەکە لە دەرەوە بەسەر دەبەن. لە سۆرانیدا ئەم جۆرە ڕۆژە لە ناو سروشتدا پێی دەڵێن سەیران.

خواردنی سەیران سادە و بەخشندەیە: دۆڵمە (سەوزەی پڕکراو و گەڵای مێو)، خواردنی گۆشت، نانی تازە و چایەکی زۆر بۆ هەمووان. ڕێنماییەکەمان دەربارەی خواردنی کوردی خواردنی زیاتری تێدایە بۆ تاقیکردنەوە.

هەمووان بۆ ئەو ڕۆژە جلی جوان لەبەر دەکەن. ژنان و کچان کراسی درێژ و ڕەنگاوڕەنگ لەبەر دەکەن، و زۆرێک لە پیاوان و کوڕانیش جلی نەریتیی کوردی دەپۆشن. ئەگەر لە بنارێکەوە سەیری بکەیت، سەیرانێکی نەورۆز وەک مێرگێکی پڕ لە گوڵ دەردەکەوێت.

پیرۆزبایی نەورۆز بە کورمانجی و سۆرانی

لەو ڕۆژەدا یەک پیرۆزبایی دووبارە و دووبارە دەبیستیت. بە کورمانجی بە هەر کەسێکی دەڵێیت کە دەیبینیت، و سۆرانیش شێوەی تایبەتی خۆی هەیە:

Newroz pîroz be! نەورۆزتان پیرۆز بێت! newroztan pîroz bêt نەورۆزتان پیرۆز بێت!

وشە بە وشە، پیرۆزباییە کورمانجییەکە واتە «با نەورۆز پیرۆز بێت»، چونکە pîroz واتە پیرۆز یان مۆبارەک. شێوە سۆرانییەکە «ـتان» (هی ئێوە) زیاد دەکات، بۆیە نەورۆزی پیرۆز بۆ هەموو ئەو کەسانە دەخوازێت کە قسەیان لەگەڵ دەکەیت.

بۆ وەڵامدانەوە، هەمان ئاوات بۆ بەرامبەرەکەت بخوازە یان تەنها سوپاس بکە: بە کورمانجی Spas. بە سۆرانی دەبێتە سپاس. ڕێگای زیاتر بۆ سوپاسکردن لە سوپاس بە کورمانجی و سۆرانی بخوێنەرەوە.

چەند ڕستەیەک بۆ ڕۆژێک لە دەرەوە:

یەک جەژن، چەندین گەل

کورد تاکە گەل نییە کە بەم شێوەیە پێشوازی لە بەهار دەکات. نەورۆز لە ئێران و ئەفغانستان، لە ئازەربایجان و سەرانسەری ئاسیای ناوەڕاست، لە قەوقاز و باڵکان، و لەلایەن خێزانەکانەوە لە هەموو جیهاندا ئاهەنگی بۆ دەگێڕدرێت. بەپێی زۆربەی خەمڵاندنەکان، ساڵانە زیاتر لە 300 ملیۆن کەس ئاهەنگی بۆ دەگێڕن، و ڕەگەکانی زۆرجار بۆ نزیکەی سێ هەزار ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێنرێنەوە.

هەر کۆمەڵگایەک نەریت، خواردن و گۆرانیی تایبەتی خۆی هەیە، بەڵام کرۆکی جەژنەکە هاوبەشە: بەهار، دەستپێکێکی نوێ و کات بەسەربردن لەگەڵ ئەو کەسانەی خۆشت دەوێن. یونسکۆ نەورۆزی وەک بەشێک لە میراتی کلتووریی نامادیی مرۆڤایەتی تۆمار کردووە، و نەتەوە یەکگرتووەکان 21ی ئازاری وەک ڕۆژی نێودەوڵەتیی نەورۆز دیاری کردووە.

بۆ کورد، ئاگرەکان و چیرۆکی کاوە درەوشانەوەیەکی تایبەت بە نەورۆز دەبەخشن. بۆ ئەوەی زیاتر دەربارەی ئەو گەلە بزانیت کە ئەم ئاگرانە دەکاتەوە، کورد کێن؟ بخوێنەرەوە.

وشە و ڕستە کوردییەکانی ناو خشتەکان لە وانەکانی ZimanGo وەرگیراون. ئەگەر دەتەوێت نەورۆزی داهاتوو بە کورمانجیش پیرۆزبایی لە خێزانەکەت بکەیت، ZimanGo کورمانجی و سۆرانی بە وانەی کورت فێر دەکات، و کۆرسی بنەڕەتی بەخۆڕاییە.