دەنگبێژ: گێڕەرەوە کوردەکان کە مێژوو بە گۆرانی دەڵێن

ژوورێکی پڕ لە میوان لە درەنگانی ئێوارەدا بهێنە بەرچاوت. گۆرانیبێژێکی بەتەمەن پاڵ دەداتەوە، چاوەکانی دادەخات و دەست پێ دەکات، بێ هیچ ئامێرێک. بۆ ماوەیەکی درێژ هەموو ژوورەکە بەدوای چیرۆکێکی خۆشەویستی، شەڕێک یان شینێک بۆ کەسێکی لەمێژە ڕۆیشتوو دەکەوێت. ئەو گۆرانیبێژە دەنگبێژە، یەکێک لەو گۆرانیبێژ و گێڕەرەوە کوردانەی کە بۆ چەندین نەوە مێژوویان بە دەنگیان هەڵگرتووە.

ئەم نەریتە پێش هەموو شتێک لە کورمانجیدا (کوردیی باکوور) زیندووە. ئەم ڕێنماییە ڕوونی دەکاتەوە وشەکە واتای چییە، دەنگبێژەکان چی دەڵێن، لە کوێ هێشتا دەتوانیت گوێیان لێ بگریت و بۆچی گۆرانییەکانیان بۆ هەر کەسێک کە فێری ئەم زاراوەیە دەبێت گرنگن. دەتەوێت سەرەتا وێنەیەکی گشتی دەربارەی کلتووری کوردی ببینیت؟ بە کورد کێن؟ دەست پێ بکە.

دەنگبێژ واتای چییە؟

وشەکە دوو بەشی هەیە. یەکەمیان، deng، واتە «دەنگ». دووەمیان، ـبێژ (bêj)، لە کاری کورمانجیی «وتن» یان «گێڕانەوە» هاتووە. کەواتە دەنگبێژ کەسێکە کە بە دەنگ دەگێڕێتەوە. خودی هونەرەکەش پێی دەڵێن دەنگبێژی.

سۆرانیش (کوردیی ناوەند) هەمان وشە بۆ دەنگ بەکاردەهێنێت: دەنگ.

بەشی ـبێژ لە کورمانجیی ڕۆژانەدا دەبیستیت، هەر کاتێک کەسێک شتێک دەڵێت یان دەگێڕێتەوە:

«وەک دەڵێن» بەزۆری پەندێکی بەدوادا دێت، و کوردی پڕە لە پەند. زیاتریان لە ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئیدیۆمە کوردییەکان بدۆزەرەوە.

هەمان کۆتایی وشەی تریش دەکاتە ناوی کەس. stran واتە گۆرانی، بۆیە stranbêj واتە ئەو کەسەی گۆرانی دەڵێت. وشە سۆرانییەکەش، گۆرانیبێژ، بە هەمان شێوە دروست بووە. ئەو کەسەی چیرۆک بە پەخشان دەگێڕێتەوە پێی دەڵێن چیرۆکبێژ (çîrokbêj)، لە Çîrok، واتە «چیرۆک».

کڵام و ستران

دەنگبێژەکان باسی دوو جۆر بەرهەمی گوتراو دەکەن. کڵام (kilam) چیرۆکێکی درێژە کە بە گۆرانی دەگوترێت. بە ئازادی دەڕوات، نزیک لە قسەکردن، و گۆرانیبێژەکە زۆرجار دێڕێک بە دێڕی دواتر دەبەستێتەوە و بە زەحمەت پشوو دەدات. لەبەر دەگوترێت، نەک لەسەر لاپەڕەیەک بخوێنرێتەوە.

stran گۆرانییە بە واتا ڕۆژانەکەی، بە ئاواز و ڕیتمێکی جێگیر. گۆرانیی زەماوەند و گۆرانیی هەڵپەڕکێ لەم جۆرەن. سنووری نێوان ئەم دووانە هەمیشە ڕوون نییە، و گۆرانیبێژانی ناوچە جیاوازەکان ئەم وشانە کەمێک بە جیاوازی بەکاردەهێنن.

بە شێوەی نەریتی، گۆرانیبێژێکی گەنج کڵامەکانی لە وەستایەک فێر دەبوو. شاگردەکە گوێی دەگرت، ڕاهێنانی دەکرد و هەڵەکانی بۆ ڕاست دەکرایەوە، و تەنها کاتێک وەستاکە مۆڵەتی دەدا لەبەردەم خەڵکدا دەیگوت.

داستان، چیرۆکی خۆشەویستی و شین

زۆربەی دەنگبێژەکان بێ هیچ ئامێرێک (amûr) دەڵێن. دەنگ هەموو شتێک هەڵدەگرێت: چیرۆک، ئاواز و هەست. لە هەندێک ناوچەدا گۆرانیبێژان ئامێرێکی نەریتی زیاد دەکەن، بەڵام دەنگ بە تەنها دڵی ئەم هونەرەیە.

چیرۆکەکان بەسەر چەند جۆرێکی گەورەدا دابەش دەبن:

• داستانی پاڵەوانێتی دەربارەی شەڕ و کاری ئازایانە، کە دەکرێت کاتژمێرێک یان زیاتر بخایەنن.
• چیرۆکی خۆشەویستی، کە زۆرجار خەمناکن و بە جیابوونەوە یان مردن کۆتاییان دێت.
• شین بۆ مردووان، بۆ ماڵە لەدەستچووەکان و بۆ ڕۆژگارە سەختەکان.
• گۆرانیی شوێن و ژیانی ڕۆژانە، پڕ لە ناوی گوند، چیا و ڕووبار، و لە ڕووداوە ناوچەییەکان کە خەڵک دەیانویست لە یاد بمێنن.

زۆرێک لە ڕووداوەکانی ژیانی گوندی کوردی هەرگیز نەنووسرانەوە، بۆیە کڵامەکان وەک ئەرشیفێکی زارەکی کاریان دەکرد. لەبەر ئەوەیە زۆرجار بە دەنگبێژەکان دەڵێن یادەوەریی کۆمەڵگاکانیان.

هەندێک لەم چیرۆکانە زۆر کۆنن. چیرۆکی خۆشەویستیی مەم و زین لە نەریتی زارەکیدا، بە شێوەیەک بە ناوی مەمێ ئالان، ژیاوە پێش ئەوەی شاعیر ئەحمەدی خانی بیکاتە شیعرە نووسراوە کلاسیکییەکەی. زیاتر لە ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئەدەبی کوردی بخوێنەرەوە.

شینەکان بە هەستێکی خەمبار دەگوترێن کە کورمانجی لە ئیدیۆمێکی کورتدا کۆی دەکاتەوە:

Dilê min teng e دڵم تەنگە دڵم تەنگە (خەمبارم)

ئێواران، دیوەخان و ڕادیۆ

بۆ چەندین نەوە، شانۆکە ماڵ بوو. دراوسێکان ئێواران لە ماڵێکی گوند کۆ دەبوونەوە بۆ گوێگرتن. ئەم دانیشتنە ئێوارانە بە کورمانجی پێیان دەڵێن şevbihêrk، وشەیەک کە بە şev دەست پێ دەکات، واتە «شەو».

سەرۆک هۆز و خاوەن زەوییەکان زۆرجار لە هۆڵێکی گەورەی میوانداریدا کۆبوونەوەیان دەکرد، کە بە کورمانجی پێی دەڵێن dîwan (دیوەخان)، و دەنگبێژێکی باش هەمیشە لەوێ بەخێرهاتنی لێ دەکرا. هەندێکیان پشتگیریی گۆرانیبێژێکیان دەکرد، کە لە بەرامبەردا دەربارەی بنەماڵە و کارەکانیان دەیگوت. دەنگبێژەکان لە زەماوەند و پرسەشدا دەیانگوت، و تا ساڵی 1980 هێشتا لە چاخانەکانی دیاربەکر کۆ دەبوونەوە.

لە سەدەی بیستەمدا دەنگەکان دوورتر ڕۆیشتن. بەرنامە کوردییەکانی ڕادیۆی یەریڤان، لە ئەرمینیای سۆڤیەتی، گۆرانیی دەنگبێژەکانیان بۆ گوێگرانێکی زۆر دوور لە شارەکە پەخش دەکرد. دواتر، کاسێت دەست بە دەست دەگەڕا.

دەنگبێژە بەناوبانگەکان

زۆر گۆرانیبێژ ئەم هونەرەیان زیندوو ڕاگرت، و زۆربەیان تەنها لە ناوچەی خۆیان ناسراو بوون. چەند ناوێک هەن کە کورد لە نزیکەی هەموو شوێنێک لە یادیانە.

• ئەڤداڵی زەینکێ (Evdalê Zeynikê) وەستایەکی سەدەی نۆزدەهەم بوو کە لە سەرەتای ساڵانی 1900دا کۆچی دوایی کرد. زۆر گەڕا و لە کۆڕەکانی سەرۆک هۆز و خاوەن زەوییەکاندا دەیگوت. ئەوەندە بەناوبانگ بوو کە دەنگبێژانی دواتر وەک کەسایەتییەکی ئەفسانەیی گۆرانیی لەسەر دەڵێن، و ژیانی بوو بە ئیلهام بۆ ڕۆمانێکی نووسەری کورد مەحمەد ئوزون کە لە ساڵی 1991دا دەرچوو.
• کاراپێتێ خاچۆ (Karapetê Xaço) لە سەرەتای ساڵانی 1900دا لە بنەماڵەیەکی ئەرمەنی لەدایک بوو و بە کورمانجی دەیگوت. لە یەریڤان نیشتەجێ بوو، و بۆ چەندین دەیە دەنگی لە بەرنامە کوردییەکانی ڕادیۆی یەریڤان دەبیسترا. لە ساڵی 2005 کۆچی دوایی کرد، بەپێی زۆربەی گێڕانەوەکان لە تەمەنی سەروو 100 ساڵیدا، و تۆمارەکانی هێشتا سەرچاوەیەکی سەرەکین بۆ گۆرانیبێژانی دواتر.
• شاکیرۆ (Şakiro)، کە بە ناوی Şakir Deniz لە ساڵی 1936 لە ناوچەی ئاگری لەدایک بوو، یەکێکە لە خۆشەویسترین دەنگبێژانی ئەم دواییانە. گوێگران بەهۆی جوانیی دەنگییەوە پێیان دەگوت «کەوی ڕیبات» (Kewê Ribat). لە ساڵی 1996 کۆچی دوایی کرد، و گۆرانیبێژە گەنجەکان هێشتا لە تۆمارەکانی فێر دەبن.
• مەریەم خان و عەیشە شان لە ناسراوترین دەنگە ژنانەکانی سەدەی بیستەمن، و تۆمارەکانیان گۆرانیی کوردییان گەیاندە گوێگرانێکی بەرفراوان.

کاتێک کڵامێک دڵی گوێگرانی دەجووڵێنێت، کورمانجی ئیدیۆمێکی بۆ ئەو هەستە هەیە: Dilê min germ bû. واتە «دڵم گەرم بوو»، بە واتایەکی تر «کاریگەر بووم».

نەریتەکە لە ئەمڕۆدا

ئەم نەریتە بە چەند دەیەیەکی سەختدا تێپەڕیوە. بۆ ماوەیەکی درێژ لە سەدەی بیستەمدا، کوردی لە تورکیا سنووردار کرابوو، و دوای 1980 زۆر لە دەنگبێژەکان وازیان لە گوتن لەبەردەم خەڵکدا هێنا. هەندێک دەڵێن بەشێک لە کڵامەکانیان لەو ساڵە بێدەنگانەدا ون بوون.

ئەمڕۆ ئەم هونەرە ماڵی نوێی هەیە. هەندێک شار لە ناوچەکە ماڵی دەنگبێژانیان کردووەتەوە، کە بە کورمانجی پێی دەڵێن Mala Dengbêjan. ناسراوترینیان لە ئایاری 2007 لە دیاربەکر کرایەوە. لە ناویدا، دەنگبێژە بەتەمەنەکان لە دەوری چا پێکەوە دادەنیشن و بە نۆرە دەڵێن، لە کاتێکدا سەردانکەران گوێ دەگرن و تۆمار دەکەن. بۆ زۆر کەس، دەرفەتێکی دەگمەنە بۆ بیستنی کڵامێک بە زیندوویی.

دەنگبێژەکان لە فێستیڤاڵەکان، لە تەلەفزیۆن و لە تۆمارەکانیشدا دەردەکەون، و مۆسیقاژەنە گەنجەکان کڵامە کۆنەکان بە شێوازی نوێ دادەڕێژنەوە. نمایشەکان بەزۆری لە شەوە کۆنەکان کورتتر و زیاتر شانۆییانەن. گەنجی کەمتر بە ڕێگا کۆنەکە لە وەستایەک فێر دەبن، و هەندێکیان لە جیاتی ئەوە لە تۆمارەکانەوە فێر دەبن.

بۆچی بۆ فێرخوازانی کورمانجی گرنگە

بۆ هەر کەسێک کە فێری کورمانجی دەبێت، نەریتی دەنگبێژی سندووقێکی گەنجینەیە. کڵامەکان وشەی کۆن، ناوی شوێن و دەربڕین دەپارێزن کە کەم جار لە کتێبی خوێندندا دەیانبینیت. هەروەها پیشان دەدەن زمانەکە چۆن دەنگ دەداتەوە کاتێک هەستێکی ڕاستەقینە هەڵدەگرێت.

Em mîrata xwe diparêzin /ɛm miˈrata xwɛ dɪpaˈrɛzɪn/ میراتەکەمان دەپارێزین میراتەکەمان دەپارێزین

بۆ ئەوەی ڕۆژێک بتوانیت بەدوای کڵامێکدا بڕۆیت، بە کورمانجیی ڕۆژانە دەست پێ بکە. کۆرسی بنەڕەتیی بەخۆڕایی ZimanGo، واتە کۆرسی کورمانجیمان، هەنگاو بە هەنگاو فێری دەکات، لەگەڵ دەنگ لە هەموو وانەیەکدا.