مەم و زین و بەرهەمە کلاسیکییەکانی ئەدەبی کوردی

ئەدەبی کوردی زۆر کۆنترە لەوەی زۆر کەس چاوەڕوانی دەکەن. بۆ چەندین سەدە، دەنگبێژەکان چیرۆکی درێژی گۆرانییان لە گوندێکەوە بۆ گوندێکی تر دەگواستەوە، لە کاتێکدا ئەو شاعیرانەی لە قوتابخانە ئایینییەکاندا خوێندبوویان بە کورمانجی (Kurmancî)، سۆرانی و هەورامی (گۆرانی) شیعریان دەنووسی.

ئەم گەشتە کورتە بە بەناوبانگترین کتێبی کوردی دەست پێ دەکات، مەم و زین، و بەرەو شاعیر و ڕۆماننووسانی سەدەی بیستەم دەڕوات. لە ڕێگەدا چەند وشەیەکی کورمانجی بۆ کتێب و شیعر فێر دەبیت، لە تەنیشت شێوە سۆرانییەکانیان.

مەم و زین، چیرۆکە گەورەکەی خۆشەویستیی کوردی

مەم و زین (Mem û Zîn) چیرۆکێکی شیعریی خۆشەویستییە لە نووسینی شاعیر ئەحمەدی خانی، کە لە ساڵی 1692دا تەواو کرا. نزیکەی 2650 بەیت بە کورمانجی لەخۆ دەگرێت و خۆشەویسترین بەرهەمی کلاسیکیی ئەدەبی کوردییە. زۆرجار پێی دەڵێن داستانی نەتەوەیی کورد.

چیرۆکەکە لە جزیر (Cizîr، Cizre) ڕوودەدات، کە جاران پایتەختی میرنشینی بۆتان بوو. مەم، گەنجێکی شارەکە، لە کاتی جەژنی بەهاریی نەورۆز، زین دەبینێت، کچێکی بنەماڵەی فەرمانڕەوا، و هەردووکیان دڵیان دەچێتە یەکتر.

ڕکابەرێکی ئیرەییبەر بە ناوی بەکر پیلانیان بۆ دەگێڕێت، و دوو دڵدارەکە لە یەکتر دوور دەخرێنەوە. مەم دەمرێت، و زینیش لەسەر گۆڕەکەی لە خەفەتدا دەمرێت. بەکر لە تەنیشتیانەوە دەنێژرێت، و دەوەنێکی دڕک لە گۆڕەکەیەوە دەڕوێت و تەنانەت لە مردنیشدا لە نێوان دوو دڵدارەکەدا دەوەستێت.

خانی ڕووداوەکانی چیرۆکەکەی خۆی دانەهێنا. شیعرەکەی لەسەر مەمێ ئالان بنیات نا، چیرۆکێکی فۆلکلۆری کە دەنگبێژەکان بۆ چەندین نەوە دەیانگوت:

Çîrokek kevn چیرۆکێکی کۆن چیرۆکێکی کۆن

لە جزیر، گۆڕێک کە خەڵک بە مەم و زینەوە دەیبەستنەوە، هێشتا ئەمڕۆش سەردانکەر بۆ لای خۆی ڕادەکێشێت.

ئەحمەدی خانی کێ بوو؟

ئەحمەدی خانی (Ehmedê Xanî) لە ساڵی 1650 یان 1651 لە ناوچەی هەکاری لەدایک بوو. بەشێکی زۆری ژیانی لە بایەزید، دۆغوبایەزیدی ئەمڕۆ، بەسەر برد و لە ساڵی 1707 هەر لەوێ کۆچی دوایی کرد.

وەک زۆر لە زانایانی سەردەمی خۆی، عەرەبی و فارسیی باش دەزانی، بەڵام کورمانجیی بۆ شاکارەکەی هەڵبژارد. هەروەها گرنگیی بە فێرکردنی منداڵان دەدا: نزیکەی ساڵی 1683 ئەم کتێبەی نووسی: نووبەهارا بچووکان (Nûbihara Biçûkan، «بەهاری منداڵان»)، فەرهەنگۆکێکی بچووکی سەروادار و عەرەبی–کوردی بۆ فێرخوازە کوردە گەنجەکان.

پێش خانی: جزیری و فەقێی تەیران

خانی ڕێچکەی شاعیرانی پێش خۆی گرتە بەر. لەناویاندا ئەوەی زیاتر لە هەمووان ڕێزی لێ دەگیرێت مەلای جزیرییە (Melayê Cizîrî، نزیکەی 1570–1640)، زانایەک خەڵکی جزیر، هەمان ئەو شارەی چیرۆکی مەم و زین تێیدا ڕوودەدات. دیوانەکەی (کۆی شیعرەکانی) زیاتر لە سەد شیعری خۆشەویستیی سۆفیانە و تامەزرۆیی ڕۆحیی تێدایە.

جزیری عەرەبی و فارسیشی دەزانی، بەڵام شیعرەکانی بە کورمانجی نووسی. شاعیرانی دواتر، خانیش لەناویاندا، سەرسامی بوون و ڕێچکەکەیان گرت، بۆیە زۆرجار وەک دامەزرێنەری قوتابخانەیەکی شیعری کورمانجی سەیر دەکرێت.

Helbest dilê min vedike شیعر دڵم دەکاتەوە شیعر دڵم دەکاتەوە

فەقێی تەیران (Feqiyê Teyran) نزیکەی ساڵی 1590 لە میکس، لە ناوچەی هەکاری، بە ناوی میر محەمەد لەدایک بوو. نازناوەکەی بە نزیکی واتە «فەقێی باڵندەکان»، و بەپێی نەریت لای جزیری خوێندوویەتی.

بە زمانێکی سادە دەینووسی و سوودی لە چیرۆکە فۆلکلۆرییەکان وەردەگرت، و زۆرێک لە شیعرەکانی لە گۆرانیی فۆلکلۆریی کوردیدا مانەوە. ناسراوترین بەرهەمی، زەمبیلفرۆش (Zembîlfiroş)، چیرۆکێکی خۆشەویستییە کە گۆرانیبێژان هێشتا دەیڵێنەوە. هەروەها چیرۆکی سۆفیانەی شێخی سەنعان بە شێوەی خۆی گێڕایەوە.

شاعیرانی کلاسیکی سۆرانی و هەورامی

کورمانجی تاکە زاراوەی ئەدەبی نەبوو. لە سەدەی نۆزدەهەمدا، شاعیرانی وەک نالی و حاجی قادری کۆیی سۆرانییان کردە زمانی شیعری بەرز، لە کاتێکدا هەورامی نەریتێکی شیعریی تایبەت بە خۆی هەبوو.

نالی (نزیکەی ساڵی 1800 لەدایک بووە) خەڵکی ناوچەی سلێمانی بوو و لە ئیستانبوڵ کۆچی دوایی کرد. زۆرجار وەک یەکەم شاعیر ناو دەبرێت کە دیوانێکی تەواوی بە سۆرانی نووسیبێت، و شیعرەکانی دەربارەی خۆشەویستی و سۆفیگەری یارمەتییان دا سۆرانی ببێتە زمانێکی ئەدەبی.

مەولەوی (مەولەوی تاوەگۆزی، 1806–1882) شیعرە کوردییەکانی بەزۆری بە هەورامی نووسی. زانایەکی سۆفی بوو، و خەڵک بەهۆی شیعرە سۆفیانەکانی و ئەو شینە کاریگەرانەی بۆ هاوسەرە کۆچکردووەکەی نووسیونی خۆشیان دەوێت. ڕێنماییەکەمان دەربارەی هەورامی زیاتر دەربارەی ئەم زاراوەیە ڕوون دەکاتەوە.

حاجی قادری کۆیی (1817–1897) لە کۆیە گەورە بوو و لە ئیستانبوڵ کۆچی دوایی کرد. شیعرەکانی یەک پەیامی ڕوونیان هەیە: کورد دەبێت بە زمانی خۆی بخوێنێتەوە و بنووسێت، و کتێب و ڕۆژنامەی کوردیی هەبێت. دەیپرسی: بۆچی دەبێت کوردی لە فارسی کەمتر بێت؟

دەنگە نوێیەکانی سەدەی بیستەم

لە سەدەی بیستەمدا، شاعیران دەستیان کرد بە شکاندنی یاسا کۆنەکانی کێش و سەروا. عەبدوڵڵا گۆران (1904–1962)، خەڵکی هەڵەبجە، زۆرجار پێی دەڵێن باوکی شیعری نوێی کوردی: کێشی کلاسیکیی عەرەبی–فارسیی بەجێهێشت و کێشی بڕگەییی شیعری فۆلکلۆریی کوردیی گەڕاندەوە.

جگەرخوێن (Cegerxwîn یان Cigerxwîn، 1903–1984) بە ناوی شێخموس حەسەن لە حەسار، نزیک باتمان، لەدایک بوو و دواتر لە قامیشلۆ لە سووریا نیشتەجێ بوو. نازناوەکەی واتە «جگەری خوێناوی»، وێنەیەک بۆ هەستی قووڵ. هەشت کتێبی شیعریی بە کورمانجی بڵاو کردەوە و دەربارەی خودی زمانی کوردیش نووسی.

شێرکۆ بێکەس (1940–2013) لە سلێمانی لەدایک بوو و کوڕی شاعیر فایەق بێکەس بوو. لە سەرەتای دەیەی 1970دا یارمەتیی دامەزراندنی بزووتنەوەی «ڕوانگە»ی دا، کە شیعری کوردیی لە سەروای توند ڕزگار کرد و دەرگای بۆ شێوەی نوێ کردەوە. شیعرەکانی بۆ زۆر زمان وەرگێڕدراون، و لە ساڵی 1987دا خەڵاتی توخۆلسکیی (Tucholsky) لە سوید وەرگرت.

هەر یەکێک لەم شاعیرانە دەنگی تایبەتی خۆی دۆزییەوە:

Her nivîskarê şêwazek bêhempa heye /her niˈviskarɛ ʃewaˈzek behɛmˈpa hɛˈjɛ/ هەر نووسەرێک شێوازێکی تایبەتی هەیە هەر نووسەرێک شێوازێکی تایبەتی هەیە

ڕۆمانی کوردی

شیعر یەکەم هات، و ڕۆمان زۆر دواتر گەیشت. ئەو کتێبەی زۆرجار بە یەکەم ڕۆمانی کوردی ناو دەبرێت، شڤانێ کورمانجا (Şivanê Kurmanca، «شوانی کورد»)، نووسینی عەرەبی شەمۆیە، نووسەرێکی کورد لە ئەرمینیای سۆڤیەتی. لە دەیەی 1930دا دەرچوو و پشت بە گەنجیی خۆی وەک شوانێک دەبەستێت.

عەرەبی شەمۆ یارمەتیی داڕشتنی ئەلفوبێیەکی لاتینیی سەرەتاییشی بۆ کوردی دا. دەتوانیت ئەو چیرۆکە لە مێژووی ئەلفوبێی کوردی بخوێنیتەوە.

یەکێک لەو نووسەرانەی زۆرترین ڕۆڵیان لە شێوەپێدانی ڕۆمانی نوێی کورمانجیدا هەبوو مەحمەد ئوزونە (1953–2007). لە سیوەرەک لەدایک بوو، نزیکەی سی ساڵ لە سوید ژیا و ڕۆمانەکانی بە کورمانجی نووسین، کە لە ناوەڕاستی دەیەی 1980دا بە Tu («تۆ») دەستی پێ کرد.

لە کتێبەکانی Siya Evînê («سێبەری ئەڤین») و Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê («ڕۆژێک لە ڕۆژەکانی ئەڤداڵی زەینکێ») هەن، کە دووەمیان دەربارەی دەنگبێژێکی بەناوبانگی سەدەی نۆزدەهەمە. کوردیی قسەکردن، چیرۆکە کۆنەکان و بەرهەمە کلاسیکییەکانی پێکەوە چنی و زمانێکی ئەدەبیی دەوڵەمەندی لێ دروست کرد.

وشە بۆ خۆشەویستانی کتێب

دەتەوێت بە کورمانجی باسی کتێب بکەیت؟ ئەم وشانە لە کۆرسی ZimanGo وەرگیراون، زۆربەیان لە وانە پێشکەوتووەکانی «هونەر و کلتور»، بە هەردوو زاراوەی کورمانجی و سۆرانی.

دوو زاراوەکە لێرەدا زۆرجار وشەی جیاواز هەڵدەبژێرن. بە کورمانجی شیعر دەبێتە helbest. لە سۆرانیدا دەڵێین شیعر.

بەم وشانە دەتوانیت ئێستا شتێک دەربارەی خوێندنەوەکەت بڵێیت:

Ez romaneke xweş dixwînim /ɛz romaˈnɛkɛ xwɛʃ dɪxˈwinɪm/ ڕۆمانێکی جوان دەخوێنمەوە ڕۆمانێکی جوان دەخوێنمەوە

بە بچووکی دەست پێ بکە: تەنها دێڕێک لە جزیری، نالی یان جگەرخوێن، کە بە هێواشی و بە دەنگی بەرز بیخوێنیتەوە، ڕێگایەکی جوانە بۆ ناو زمانەکە. هەر شیعرێک کە تێی دەگەیت لەو چیرۆکانەت نزیکتر دەکاتەوە کە کورد بۆ چەندین سەدە گێڕاویانەتەوە.