بەهدینی (بادینی) چییە؟ زاراوەی کورمانجیی دهۆک

بەهدینی، کە بە ئینگلیزی زۆرجار بە Badini یان Bahdini دەنووسرێت، ئەو کوردییەیە کە لە دهۆک و دەوروبەری لە هەرێمی کوردستانی عێراق قسەی پێ دەکرێت. زمانناسان وەک زمانێکی جیاواز سەیری ناکەن: شێوەیەکی ناوچەیی کورمانجییە (کوردیی باکوور)، زاراوەی زۆربەی کوردەکانی تورکیا و سووریا. ئەوەی جیای دەکاتەوە دەنگەکەیەتی، هەندێک وشەی تایبەت بە خۆی، و ئەو ئەلفوبێیەی بەزۆری پێی دەنووسرێت.

بەهدینی چییە؟

زمانناسان بەهدینی دەخەنە ناو زاراوە باشووری-ڕۆژهەڵاتییەکانی کورمانجییەوە. لە شارۆچکەکانی وەک دهۆک، زاخۆ، ئامێدی و ئاکرێ، و لە بەشە نزیکەکانی پارێزگاکانی هەولێر و نەینەوا دەیبیستیت.

زاراوەکە لە سنووردا ناوەستێت. کورمانجییەکی زۆر لێکچوو لەو دیوی چیاکانەوە لە پارێزگای هەکاریی تورکیا و لە گۆشە نزیکەکەی باکووری ڕۆژئاوای ئێران قسەی پێ دەکرێت. توێژەران جەخت دەکەنەوە کە لێرەدا هێڵێکی ڕوونی زاراوە لە نێوان عێراق و تورکیادا نییە.

هیچ ژمارەیەکی فەرمیی قسەکەرانی بەهدینی نییە. ژمارەی نزیکەی دوو ملیۆن زۆرجار دەگوترێتەوە، بەڵام وەک زۆربەی ژمارەکانی کوردی، تەنها خەمڵاندنێکە.

لە بنەڕەتدا، بەهدینی وەک باقیی کورمانجی کار دەکات. ناوەکان نێر یان مێن، و کۆتاییەکانیان بەپێی ڕۆڵیان لە ڕستەدا دەگۆڕێت. سۆرانی، زاراوە گەورەکەی تری کوردی لە عێراق، نە ڕەگەزی ڕێزمانیی هەیە و نە ئەم کۆتاییانەی حاڵەت، بۆیە ئەمە یەکێکە لە ڕوونترین نیشانەکانی ئەوەی بەهدینی سەر بە خێزانی کورمانجییە.

ناوەکە لە کوێوە هاتووە

ناوەکە لە بەهدینانەوە هاتووە، ناوی مێژوویی ناوچەی دەوروبەری دهۆک. بەهدینان هەروەها میرنشینێکی کوردی بوو، واتە میرنشینێک کە میرانی خۆی بەڕێوەیان دەبرد. ناوەکەی لە دامەزرێنەرەکەیەوە وەرگیراوە، فەرمانڕەوایەک بە ناوی بەهائەدین.

میرنشینەکە لە سەدەی سێزدەیەم یان چواردەیەمدا دامەزرا، و لە زۆربەی مێژوویدا پایتەختەکەی ئامێدی بوو. شارۆچکەکە لەسەر لووتکەی چیایەکی سەرتەخت هەڵکەوتووە، و دەروازە کۆنەکەی هێشتا بە دەروازەی بەهدینان ناسراوە.

ئامێدی هەروەها شوێنی خوێندن و زانست بوو. قوتابخانەی قوبەهانی ئەوێ، کە لە سەدەی شازدەیەمدا دامەزرا، قوتابیانی لە سەرانسەری کوردستان و دەرەوەی ڕادەکێشا. میرنشینەکە نزیکەی پێنج سەدە مایەوە، تا ئەو کاتەی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەمدا ناوچەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خۆیەوە.

کەواتە کاتێک خەڵکی دهۆک بە کوردییەکەیان دەڵێن بەهدینی، ناوی ناوچەیەک و بنەماڵەیەکی میرنشینی خاوەن مێژوویەکی درێژی لێ دەنێن. کوردەکانی تورکیا و سووریا بەزۆری هەمان خێزانی زاراوە تەنها بە کورمانجی ناو دەبەن.

دوو ئەلفوبێ بۆ یەک زاراوە

گەورەترین جیاوازیی بینراو خەتەکەیە. لە عێراق، بەهدینی بەزۆری بە ئەلفوبێی کوردیی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت، هەمان ئەو ئەلفوبێیەی سۆرانی بەکاری دەهێنێت. وەک عەرەبی لە ڕاستەوە بۆ چەپ دەڕوات، و چەند پیتێک بۆ دەنگە کوردییەکان زیاد دەکات.

لە تورکیا و سووریا، کورمانجی بە پیتی لاتینی دەنووسرێت. ئەم ئەلفوبێیە دەگەڕێتەوە بۆ جەلادەت عالی بەدرخان، کە لە ساڵی 1932 لە گۆڤارەکەی خۆیدا، هاوار، بڵاوی کردەوە. ئەمە ئەو ئەلفوبێیەیە کە لە وشەکانی وەک Silav (سڵاو) و Spas (سوپاس) دەیبینیت.

ئەنجامەکە دەکرێت فێرخوازان سەرسام بکات. قسەکەرێک لە دهۆک و قسەکەرێک لە دیاربەکر هەردووکیان بە کورمانجی قسە دەکەن، بەڵام بەزۆری بە دوو ئەلفوبێی جیاواز دەینووسن. ئەلفوبێی لاتینی تا ڕادەیەکیش لە عێراق بەکاردێت، بۆیە لەوانەیە بەهدینی بە هەردوو خەتەکە ببینیت.

دەنگ و وشە: دهۆک و تورکیا

بەهدینی و کورمانجیی تورکیا و سووریا زۆربەی وشە بنەڕەتییەکانیان هاوبەشە. لەگەڵ ئەوەشدا، زمانناسان بۆیان دەرکەوتووە کە زاراوە باشووری-ڕۆژهەڵاتییەکان لە هەر بەشێکی تری کورمانجی زیاتر وشەی تایبەت بە خۆیان هەیە. چەند جیاوازییەک بەهدینی کەمێک لە سۆرانی نزیکتر دەکەنەوە.

ناسراوترین دەنگی بەهدینی بزوێنێکە. لە کورمانجیی هەموو باشووری ڕۆژهەڵاتدا، û ی درێژ زیاتر لە پێشەوەی دەم دەردەبڕدرێت. لە دەوروبەری دهۆک و زاخۆ هەنگاوێک زیاتر دەڕوات: لە هەندێک وشەدا دەبێتە î، بۆ نموونە لە bû (بوو) و لە وشەی «دوور»دا. سۆرانی لەم وشانەدا دەنگی û دەپارێزێت، بۆیە ئەم گۆڕانە هی خودی کورمانجیی باشووری ڕۆژهەڵاتە.

جیاوازییەکانی تر ئاسانتر دەبینرێن کاتێک لە تەنیشت یەکەوە دادەنرێن. خشتەکە دوو دەربڕینی ڕۆژانە بە کورمانجیی ستاندارد و سۆرانی نیشان دەدات، و ئەوەی لە بەهدینیدا زۆرجار دەگۆڕێت:

بۆ «ئەمڕۆ»، زۆر لە قسەکەرانی بەهدینی شێوەیەک بەکاردەهێنن کە دەنگی لە وشە سۆرانییەکەی ئەمڕۆ نزیکترە، لە کاتێکدا هەروەها îro لە ناوچەکەدا دەبیسترێت.

وشەی «لەگەڵ» هەمان ئاراستە نیشان دەدات. کورمانجیی تورکیا کەسەکە دەخاتە نێوان دوو وشەی بچووکەوە، وەک لە bi te re. بەهدینی لە جیاتی ئەوە تەنها یەک وشە لە پێشەوە بەکاردەهێنێت، زۆر وەک ئەوەی سۆرانی دەیکات.

جیاوازیی بچووکی ڕێزمانی

لە ڕێزماندا، بەهدینی هێشتا بە ڕوونی کورمانجییە: ئەو ڕەگەز و کۆتاییانەی حاڵەت دەپارێزێت کە سۆرانی نییەتی. زمانناسان هەروەها بە پارێزگار وەسفی دەکەن، چونکە هەندێک کۆتاییی کۆنی کردار دەپارێزێت کە زاراوەکانی ڕۆژئاواتر وازیان لێ هێناون. لە هەمان کاتدا، چەند خوویەکی تایبەت بە خۆی هەیە:

• داهاتوو. بەهدینی زیاتر وشە تەواوەکەی داهاتوو بەکاردەهێنێت، کە بە d دەست پێ دەکات. زۆر قسەکەر لە تورکیا تەنها شێوە کورتەکەی بەکاردەهێنن، وەک لە Ez ê îşev bixwînim (ئەمشەو دەخوێنم).
• «توانین». لەو شوێنەی کورمانجیی تورکیا دەڵێت dikarim (دەتوانم)، بەهدینی زۆرجار کردارێکی تر بەکاردەهێنێت، کە یەکێکە لەو وشانەی بە تایبەتمەندیی ئەم زاراوەیە دادەنرێن.
• کۆتاییی کۆ. ئەو کۆتاییەی ناوێکی کۆ بە وشەی دواترەوە دەبەستێتەوە، وەک لە Cîranên min baş in (دراوسێکانم باشن)، لە بەهدینیدا زۆرجار لە جیاتی n بە d یان t کۆتایی دێت.
• کەسی سێیەمی تاک («ئەو»). لە کاتی ڕانەبردوودا، کۆتاییی کردار بۆ کەسی سێیەمی تاک t یەکی کۆتایی دەپارێزێت کە زاراوەکانی تر لایان بردووە.

ئەم جیاوازییانە شێوەی بنەڕەتیی ڕستە ناگۆڕن. ئەگەر کورمانجی بزانیت، ڕێزمانی بەهدینی دەناسیتەوە؛ تەنها پێویستە لەسەر چەند کۆتایی و وشەیەکی نوێ ڕابێیت.

فێری بەهدینی ببیت یان کورمانجی؟

ئەگەر خێزانەکەت لە دهۆک، زاخۆ یان ئامێدییەوەن، بەهدینی کوردیی ماڵەوەتە. هەواڵی خۆش ئەوەیە کە ئەوەی لە کورمانجیی ستانداردا فێری دەبیت بە کەڵکت دێت: ڕێزمانەکە لە بنەڕەتدا هەمانە، و زۆربەی وشە بنەڕەتییەکان هاوبەشن.

بە بنەماکانی کورمانجی دەست پێ بکە، وەک سڵاوکردنەکانی ناو ڕێنماییەکەمان دەربارەی سڵاو بە کورمانجی و سۆرانی. پاشان گوێ لە خێزان و هاوڕێکانت بگرە بۆ ئەو دەنگ و وشە بەهدینییانەی سەرەوە باسکران. شێوەی دەربڕین بە گوێگرتن دێت.

لە ZimanGo، کورمانجی و سۆرانی ئەمڕۆ بەردەستن، و بەهدینی بەم زووانە دێت. تا ئەو کاتە، خولی کورمانجی نزیکترین شوێنە بۆ دەستپێکردن. بۆ وێنە گشتییەکە، ڕێنماییەکانمان دەربارەی زاراوەکانی کوردی و کورمانجی بەرامبەر بە سۆرانی بخوێنەرەوە.