زازاکی (کرمانجکی): زمانی زازا و قسەکەرانی

زازاکی (کرمانجکی) زمانی گەلی زازایە لە ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، لە تورکیای ئەمڕۆدا. قسەکەرانی بە چەند ناوێک دەیناسن، لەوانە کرمانجکی، کردکی و دمیلی، و زۆر خێزان بردوویانە بۆ ئەوروپا و شوێنی تر.

ئەم ڕێنماییە ڕوون دەکاتەوە کە زازاکی لە کوێ قسەی پێ دەکرێت، نزیکەی چەند کەس قسەی پێ دەکەن، چۆن دەنووسرێت و چ پەیوەندییەکی بە کوردییەوە هەیە. هەموو ژمارەکانی قسەکەران لێرەدا خەمڵاندنن. ژماردنی فەرمی نییە، بۆیە توێژەران مەودای فراوان دەدەن.

یەک زمان، چەند ناو

قسەکەرانی زازاکی هەموویان یەک ناو بۆ زمانەکەیان بەکارناهێنن. زۆرجار ناوەکە پێت دەڵێت خێزانێک لە کام ناوچەوە هاتووە.

ئەمانە نەخشێکی گشتین، نەک سنووری توند: لە ژیانی ڕاستەقینەدا ناوەکان تێکەڵی یەکتر دەبن. خەڵکەکە خۆیان پێیان دەگوترێت زازا، و زۆرێکیان ناوەکانی کرمانج (Kirmanc)، کرد (Kird) یان دمیلیش بەکاردەهێنن. بە ئینگلیزی زیاتر «Zazaki» یان «the Zaza language» دەخوێنیتەوە، و لەوانەیە ڕێنووسی وەک Kirmancki، Kirmanjki یان Dimli ببینیت.

زازاکی لە کوێ قسەی پێ دەکرێت

ناوچەی سەرەکیی زازاکی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیایە. ناوچە سەرەکییەکانی دەرسیم (تونجەلی)، بینگۆل، ئەلازیغ و ئەرزنجانن، لەگەڵ بەشێک لە دیاربەکر و ناوچەی سێوەرەکی شانلیئورفا. کۆمەڵگەی بچووکتر لە پارێزگا دراوسێکانی وەک موش و ئادیەمان دەژین.

لە چەند دەیەی ڕابردوودا، زۆر خێزانی زازا کۆچیان کردووە، هەم لە ناو تورکیا و هەم بۆ دەرەوە. خەمڵاندنەکان باسی چەند سەد هەزار قسەکەری زازاکی لە ئەوروپای ڕۆژئاوا دەکەن، زۆربەیان لە ئەڵمانیا، لەگەڵ کۆمەڵگەی تر لە وڵاتانی وەک سوید و هۆڵەندا.

زاراوەکانی باکوور و باشوور

زمانناسان زۆرجار باسی زاراوەکانی باکوور، ناوەند و باشوور دەکەن. زاراوەکانی باکوور لە دەوروبەری دەرسیم، ئەرزنجان و ڤارتۆ قسەیان پێ دەکرێت. زاراوەکانی باشوور لە شارۆچکەکانی وەک سێوەرەک، چەرمیک و گەرگەر قسەیان پێ دەکرێت، و زاراوەکانی ناوەند لە نێوانیاندان، بۆ نموونە لە دەوروبەری بینگۆل و پالو.

ئەم گرووپانە لە دەربڕین، لە هەندێک کۆتاییی وشە و لە بەشێک لە وشەکاندا جیاوازن. ئەوەی قسەکەرانی ناوچە دوورەکان چەندە بە ئاسانی لە یەکتر تێدەگەن، پەیوەستە بە ناوچەکە و بەوەی چەندیان زاراوەکەی تر بیستووە.

چەند کەس بە زازاکی قسە دەکەن؟

کەس ژمارەی ورد نازانێت، چونکە هیچ ئامارێکی فەرمی لەسەر قسەکەرانی زازاکی نییە. خەمڵاندنەکان لە نزیکەی 1.5 ملیۆنەوە تا 4 ملیۆن قسەکەر دەگۆڕێن، و هەندێک خەمڵاندن، بەتایبەتی لە ناو خودی کۆمەڵگەکەوە، لەوەش بەرزترن.

مەوداکە بەشێکی لەبەر ئەوە فراوانە کە ژماردنەکان پەیوەستن بەوەی کێ دەژمێردرێت: تەنها ئەوانەی ڕۆژانە بە ڕەوانی قسەی پێ دەکەن، یان هەموو ئەوانەی لەگەڵ هەندێک زازاکیدا گەورە بوون. لە هەندێک خێزاندا داپیر و باپیرەکان بە ڕەوانی قسەی پێ دەکەن، دایک و باوکەکان تێی دەگەن، و منداڵەکان بەزۆری بە تورکی، ئەڵمانی یان زمانێکی تر قسە دەکەن.

زازاکی چ پەیوەندییەکی بە کوردییەوە هەیە

زمانناسان زازاکی دەخەنە لقی باکووری-ڕۆژئاوای زمانە ئێرانییەکانەوە، هەمان لقی کوردی. لە ناو ئەو لقەدا، نزیکترین خزمەکانی هەورامی (گۆرانی) و هەندێک زمانی نزیک دەریای قەزوین وەک تالشین. بۆیە زۆربەی زمانناسان زازاکی وەک زمانێکی سەربەخۆ سەیر دەکەن، نەک زاراوەیەکی کوردی.

دەتوانیت جیاوازییەکە لە ژیانی ڕۆژانەدا ببیستیت. توێژینەوەیەک لە ئەلازیغ، کە هەردوو زمانەکەی لێ قسە دەکرێت، بۆی دەرکەوت کە قسەکەرانی کورمانجی و زازاکی تەنها تا ڕادەیەکی سنووردار لە وشەکانی یەکتر تێدەگەیشتن. ڕێنماییەکەمان دەربارەی زاراوەکانی کوردی نیشان دەدات هەموو ئەم شێوانە چۆن پێکەوە دەگونجێن.

ناسنامە پرسیارێکی جیاوازە لە زمانناسی. زۆر لە قسەکەرانی زازاکی خۆیان بە کورد دەزانن و زمانەکەیان بە بەشێک لە جیهانی کوردی بە واتا فراوانەکەی دادەنێن. هەندێکی تر زازاکان وەک گەلێکی سەربەخۆ دەبینن، بە زمان و مێژووی تایبەت بە خۆیانەوە. هەردوو بۆچوونەکە بە دڵسۆزییەوە هەڵگیراون، و هەردووکیان شایەنی ڕێزن.

کۆمەڵگە زازاکان لە ئاینیشدا جیاوازن. هەندێکیان موسڵمانی سوننەن و هەندێکی تریان عەلەوین، و نەریتە ناوچەییەکان لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر دەگۆڕێن.

زازاکی چۆن دەنووسرێت

زازاکی بە ئەلفوبێی لاتینی دەنووسرێت. زۆر نووسەر ئەلفوبێی لاتینیی کوردیی جەلادەت عالی بەدرخان بەکاردەهێنن، هەمان پیتەکانی کورمانجی، بۆیە پیتەکانی وەک ê، î، û، x و q بۆ خوێنەرانی کورمانجی ئاشنا دەردەکەون. هەندێک نووسەری تر لە جیاتی ئەوە ئەلفوبێیەک بەکاردەهێنن کە چەند پیتێکی تورکیی وەک ı، ğ و ü ی تێدایە، بۆیە لەوانەیە ڕێنووسی وەک Dımıli ببینیت. چیرۆکی پیتە لاتینییە کوردییەکان لە وتارەکەمان دەربارەی مێژووی ئەلفوبێی کوردی گێڕدراوەتەوە.

ناسراوترین بەرهەمە سەرەتاییەکانی زازاکی دوو شیعری ئاینیی درێژن، کە هەریەکەیان پێی دەگوترێت مەولوود، لە دەوروبەری ساڵی 1900. مەولوودەکەی ئەحمەدی خاسی بۆ ساڵی 1899 دەگەڕێتەوە. عوسمان ئەفەندیی بابیج چەند ساڵێک دواتر، لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، هی خۆی نووسی. هەردووکیان بە پیتی عەرەبی نووسران، وەک ئەو کاتە لە ناوچەکەدا باو بوو.

بۆ زۆربەی سەدەی بیستەم، بڵاوکردنەوە بە کوردی، زازاکیشەوە، لە تورکیا سنووردار کرابوو، و زمانەکە بەزۆری لە قسەکردن، چیرۆک و گۆرانیدا دەژیا. نووسینی نوێ بە پیتی لاتینی لە هەشتاکانەوە گەشەی کرد، سەرەتا زیاتر لە ناو قسەکەرانی زازاکی لە ئەوروپا. دوای ئەوەی سنووردارکردنەکان لە نەوەدەکاندا سووک کران، کتێب و گۆڤار بە زازاکی لە تورکیاش دەرچوون.

زیندوو هێشتنەوەی زمانەکە

یونسکۆ زازاکی لە ڕیزی زمانە لاوازەکاندا دادەنێت. منداڵان هێشتا لە زۆر شوێن فێری دەبن، بەڵام لە هەموو بوارەکانی ژیاندا بەکارناهێنرێت، و زۆر گەنج ئێستا بەزۆری بە تورکی یان زمانی وڵاتە نوێیەکەیان گەورە دەبن.

قسەکەران کار دەکەن بۆ گۆڕینی ئەمە. لە نەوەدەکانەوە، گرووپێک لە نووسەرانی زازا یاسای ڕێنووسی هاوبەشیان داڕشتووە و فەرهەنگیان بە هەزاران وشەی ستانداردەوە بڵاو کردووەتەوە، هەرچەندە هەموو نووسەرێک پەیڕەویان ناکات. لە سەرەتای ساڵانی 2010ەوە، دوو زانکۆ، یەکێکیان لە دەرسیم و ئەوی تریان لە بینگۆل، بەرنامەی خوێندنی زانکۆیییان لە زمان و ئەدەبی زازاکیدا پێشکەش کردووە. کتێب، شیعر، گۆڤار و وەرگێڕان زمانی نووسراو گەشە پێ دەدەن.

زۆربەی کارەکە هێشتا لە ماڵەوە دەکرێت. ئەو داپیر و باپیرانەی بە زازاکی چیرۆک دەگێڕنەوە، ئەو دایک و باوکانەی بە زازاکی وەڵامی منداڵەکانیان دەدەنەوە، و ئەو گەنجانەی بە زازاکی گۆرانی دەڵێن و دەنووسن، هەموویان یارمەتی دەدەن زمانەکە بگاتە نەوەی داهاتوو.

زازاکی لە ZimanGo

ڕووکاری ئەپی ZimanGo پێشتر بە زازاکی کار دەکات، بۆیە قسەکەرانی زازاکی دەتوانن بە زمانی خۆیان بەکاری بهێنن. وانەکانی زازاکی بەم زووانە دێن، لەگەڵ بەهدینی (بادینی) و هەورامی.

لەم ماوەیەدا کورمانجی فێر دەبیت یان سۆرانییەکەت بەهێزتر دەکەیت؟ ئەم وشانە یارمەتیت دەدەن باسی زمان و میرات بکەیت:

خولی کورمانجیمان هەمان پیتە لاتینییەکانی زازاکیی نووسراو بەکاردەهێنێت، بۆیە شوێنێکی ئاسانە بۆ دەستپێکردن.