Koerdische dialecten uitgelegd: Kurmancî, Soranî en meer

Koerdisch wordt naar schatting door 20 tot 40 miljoen mensen gesproken, en het klinkt niet overal hetzelfde. Een gezin uit Diyarbakır, een uit Erbil en een uit Kermanshah spreken allemaal Koerdisch, maar ieder op zijn eigen manier. In deze gids lees je wat de belangrijkste Koerdische dialecten zijn: waar ze worden gesproken, hoe ze worden geschreven en hoeveel mensen ze ongeveer gebruiken.

Alle aantallen hier zijn schattingen. Betrouwbare tellingen zijn moeilijk te krijgen, dus onderzoekers geven marges, en die marges zijn breed.

Hoeveel Koerdische dialecten zijn er?

Taalkundigen delen het Koerdisch meestal in drie hoofdgroepen in. Elke groep is een familie van lokale dialecten die van dal tot dal in elkaar overlopen.

• Noord-Koerdisch, of Kurmancî (Kurmanji): de grootste groep, meestal in Latijnse letters geschreven.
• Centraal-Koerdisch, of Soranî (Sorani): geschreven in een op het Arabisch gebaseerd Koerdisch alfabet.
• Zuid-Koerdisch: vooral gesproken dialecten, zoals Kelhurî (Kalhori) en Feylî (Feyli).

Twee andere talen worden vaak in één adem genoemd: Zazakî (Kirmanckî) en Hewramî (Gorani). Taalkundigen rekenen ze meestal tot aparte talen binnen de Noordwest-Iraanse taalfamilie, terwijl veel van hun sprekers zichzelf als Koerden zien. Het korte antwoord is dus: drie hoofdgroepen van dialecten, of vijf als je Zazakî en Hewramî meetelt.

Noord-Koerdisch: Kurmancî

Kurmancî is het Koerdisch van de meeste Koerden in Turkije en Syrië. Het wordt ook gesproken in het noorden van Irak en het noordwesten van Iran, en ver naar het oosten in de Iraanse regio Khorasan. Kleinere gemeenschappen wonen in de Kaukasus, bijvoorbeeld in Armenië en Georgië, en veel sprekers wonen nu in Europa.

Volgens schattingen heeft het Kurmancî zo’n 15 tot 20 miljoen sprekers, en daarmee is het de grootste Koerdische dialectgroep. Het meeste Kurmancî wordt geschreven in het Latijnse alfabet dat Celadet Alî Bedirxan in 1932 publiceerde in zijn tijdschrift Hawar. Dit zijn de letters die je ziet in Silav (hallo) en Spas (dank je). In de voormalige Sovjet-Unie werd Kurmancî ook in het cyrillisch geschreven.

Kurmancî heeft veel regionale accenten die geleidelijk in elkaar overgaan. In het kerngebied verstaan mensen uit de meeste streken elkaar goed; de grootste verschillen zitten tussen de dialecten aan de uiterste zuidoostelijke en de uiterste noordwestelijke kant.

Behdînî in Irak

In de regio Duhok in het noorden van Irak, met steden als Zakho, Amadiya en Akre, noemen mensen hun Kurmancî Behdînî (Badini). Het hoort bij de zuidoostelijke groep van het Kurmancî. Het is een van de meest kenmerkende Kurmancî-dialecten, met eigen klanken en een aantal eigen woorden, maar de basisgrammatica is duidelijk Kurmancî.

Het grote verschil is het schrift. In Irak wordt Behdînî meestal geschreven in hetzelfde op het Arabisch gebaseerde alfabet als het Soranî. Een spreker uit Duhok en een spreker uit Diyarbakır spreken dus dezelfde dialectgroep, maar schrijven die vaak in twee verschillende alfabetten. Lees meer in onze gids over Behdînî.

Centraal-Koerdisch: Soranî

Soranî wordt gesproken in een groot deel van de Koerdistan-regio van Irak, in steden als Erbil en Sulaymaniyah en rond Kirkuk. Over de grens is het het Koerdisch van West-Iran, rond Sanandaj en Mahabad. De schattingen lopen van ongeveer 6 tot 9 miljoen sprekers.

Soranî wordt geschreven in een aangepast Arabisch schrift dat van rechts naar links loopt. Anders dan het Arabisch schrijft het bijna alle klinkers als letters. De schrijfstandaard is in de eerste helft van de 20e eeuw ontstaan uit de spreektaal van Sulaymaniyah.

Koerdisch is een van de twee officiële talen van Irak, en Soranî heeft de sterkste schrijftraditie in de Koerdistan-regio. De lokale varianten zijn meestal genoemd naar een streek of stad: Babanî rond Sulaymaniyah, Hewlêrî in Erbil, Mukriyanî rond Mahabad, Erdelanî rond Sanandaj, en Germiyanî. Ze verschillen in accent en in sommige woorden, en hun sprekers gebruiken allemaal dezelfde schrijfstandaard.

Zuid-Koerdisch: Kelhurî, Feylî en Lekî

Zuid-Koerdisch wordt gesproken in het westen van Iran, vooral in de provincies Kermanshah en Ilam, en over de grens in het oosten van Irak, rond steden als Khanaqin. Veel Feylî-Koerden wonen ook in Bagdad. De schattingen van het aantal sprekers lopen sterk uiteen, vaak tussen ongeveer 3 en 6 miljoen, deels omdat bronnen het oneens zijn over welke dialecten meetellen.

Tot de groep horen het Kelhurî, genoemd naar de Kalhor-stam, het Feylî, en het Koerdisch van de stad Kermanshah, dat vaak Kirmaşanî wordt genoemd. Deze varianten zijn nauw verwant en vormen een keten van dialecten die in behoorlijke mate onderling verstaanbaar zijn. Sprekers noemen hun taal vaak gewoon Koerdisch en voegen daar de naam van een stam of plaats aan toe.

Lekî (Laki), dat naar schatting door enkele honderdduizenden mensen wordt gesproken, vooral in het noorden van Lorestan en de gebieden eromheen, wordt soms bij het Zuid-Koerdisch ingedeeld en soms als een eigen taal gezien. Zuid-Koerdisch heeft nog geen breed gebruikte schrijfstandaard. Als mensen het schrijven, gebruiken de meesten de Perzische of Arabische spelling die ze op school hebben geleerd. Sommigen gebruiken het Soranî-alfabet met een paar extra letters.

Zazakî en Hewramî: naaste verwanten

Zazakî, ook Dimlî of Kirdkî genoemd, wordt gesproken in het oosten van Turkije, vooral in Dersim (Tunceli), Bingöl, Elazığ, Erzincan en delen van Diyarbakır. Er woont ook een grote gemeenschap in Duitsland en andere delen van Europa. De schattingen lopen sterk uiteen, van ongeveer 2 miljoen tot wel 6 miljoen sprekers. Tegenwoordig wordt Zazakî meestal in Latijnse letters geschreven, net als Kurmancî.

Hewramî wordt gesproken in het Hawraman-gebergte aan beide kanten van de grens tussen Iran en Irak, rond Paveh in Iran en Halabja in Irak. Het is een kleine taal. De aantallen zijn onzeker: schattingen spreken van tienduizenden Hewramî-sprekers, en van enkele honderdduizenden voor alle Gorani-varianten samen. Tegenwoordig wordt het meestal in het op het Arabisch gebaseerde Koerdische alfabet geschreven, en taalkundigen beschouwen het als bedreigd.

Het Gorani heeft ook een lang literair verleden. Poëzie in het Gorani gaat terug tot ongeveer de 14e eeuw, en de taal werd veel gebruikt voor poëzie onder de Ardalan-vorsten, die vanuit het huidige Sanandaj regeerden. De 19e-eeuwse dichter Mewlewî, geboren in de regio Hawraman, schreef een groot deel van zijn poëzie in het Gorani.

Lees meer over Zazakî en Hewramî.

Hoe verschillend zijn Kurmancî en Soranî?

De twee grote dialecten delen een groot deel van hun woordenschat. Sommige woorden zijn gelijk, en veel woorden verschillen maar in één klank. Een heel gewoon patroon: waar Kurmancî een v heeft, heeft Soranî vaak een w.

Kurmancî av (water) is ئاو aw in het Soranî. Op dezelfde manier wordt de begroeting Silav in het Soranî سڵاو silaw. Andere alledaagse woorden zijn gewoon anders:

De grotere verschillen zitten in de grammatica. In het Kurmancî zijn zelfstandige naamwoorden mannelijk of vrouwelijk, en hun uitgang verandert afhankelijk van hun rol in de zin. Soranî heeft geen grammaticaal geslacht en gebruikt die naamvalsuitgangen niet.

Soranî plakt liever kleine uitgangen aan woorden vast. “Mijn naam” is in het Kurmancî twee woorden: Navê min. In het Soranî is het één woord: ناوم. Soranî heeft ook een uitgang die ongeveer werkt als “de” of “het”, in Latijnse letters vaak geschreven als ‑eke, en die het Kurmancî niet gebruikt.

Een Kurmancî-spreker en een Soranî-spreker herkennen dus veel gedeelde woorden, maar een heel gesprek vraagt wat oefening. Mensen die met allebei opgroeien, via familie, muziek of televisie, verstaan vaak allebei goed. Wil je het preciezer weten, lees dan Kurmancî of Soranî.

Welk dialect kun je het best leren?

Begin met het dialect dat je familie of vrienden spreken. Liggen je wortels in Turkije, Syrië of de regio Duhok, dan is dat meestal Kurmancî of de Behdînî-vorm daarvan. Liggen ze in Erbil, Sulaymaniyah, Kirkuk of de Iraanse provincie Koerdistan, dan is het meestal Soranî. Families uit Kermanshah en Ilam spreken thuis vaak Zuid-Koerdisch.

Heb je geen familieband, dan is elk van de twee grote dialecten een goed begin. Kurmancî heeft de meeste sprekers en gebruikt Latijnse letters, die vertrouwd aanvoelen als je al Nederlands, Engels, Duits, Frans of Turks leest. Soranî heeft een rijke schrijftraditie en opent de deur naar de boeken, liedjes en televisie van Iraaks en Iraans Koerdistan.

In ZimanGo zijn Kurmancî en Soranî nu al beschikbaar, en Behdînî, Zazakî en Hewramî komen binnenkort. Ken je één dialect goed, dan gaan de andere al snel veel vertrouwder klinken.