هەورامی (گۆرانی): زمانی چیاکانی هەورامان

هەورامی (گۆرانی)، کە بە ئینگلیزی بە Hawrami یان Hewrami دەنووسرێت، زمانی ماڵەوەی چیاکانی هەورامانە لەسەر سنووری نێوان ئێران و عێراق. ئەمڕۆ زمانێکی بچووکە، بەڵام بۆ چەندین سەدە یەکێک بوو لە زمانە گەورەکانی شیعری کوردی. ئەم ڕێنماییە ڕوون دەکاتەوە کە هەورامی لە کوێ قسەی پێ دەکرێت، چ پەیوەندییەکی بە کوردییەوە هەیە و بۆچی شاعیرەکانی هێشتا گرنگن.

لیستی وشەکانی خوارەوە هەمان چەمکەکان بە کورمانجی و سۆرانی دەدەن، کە لە وانەکانی ZimanGo وەرگیراون. پردێکن بۆ ئەو خوێنەرانەی پێشتر یەکێک لە دوو زاراوە گەورەکەی کوردی دەزانن.

هەورامی لە کوێ قسەی پێ دەکرێت؟

هەورامان، کە بە ئەورامانیش ناسراوە و بە پیتی لاتینی بە Hewraman، Awroman یان Uraman دەنووسرێت، ناوچەیەکی چیاییە لە زاگرۆس. لە هەردوو دیوی سنووری ئێران و عێراق هەڵکەوتووە: لە پارێزگاکانی کوردستان و کرماشانی ئێران، و لە هەرێمی کوردستانی عێراق لە دەوروبەری شاری هەڵەبجە.

لە دیوی ئێران، ناسراوترین شوێنەکان شاری پاوە، نەوسوود لە نزیک سنوور، و گوندە پلەپلەییەکەی هەورامانی تەختن. خەڵک زۆرجار ناوچەکە دەکەنە دوو بەش: تەخت، واتە چیا بەرزەکان، و لهۆن، واتە خاکی دۆڵەکان. هەر بەشێک شێوەی خۆی هەیە لە قسەکردن بە هەورامی.

کەس بە وردی نازانێت چەند کەس بە هەورامی قسە دەکەن، بۆیە هەموو ژمارەیەک خەمڵاندنە. خەمڵاندنە بڵاوکراوەکان لە نزیکەی 20 هەزار تا نزیکەی 90 هەزار قسەکەری زگماکن، و لە نزیکەی 200 هەزار تا 300 هەزار بۆ هەموو شێوەکانی گۆرانی پێکەوە.

زۆر خێزان لە گوندە چیاییەکانەوە بۆ شارە گەورەکان کۆچیان کردووە، و منداڵی کەمتر بە قسەکردنی هەورامی گەورە دەبن. یونسکۆ ئەم زمانە بە «بێگومان لە مەترسیدا» پۆلێن دەکات.

سروشتی ناوچەکە ژیانی ڕۆژانەی هەورامان شێوە دەدات. ئەمانە وشەکانی ئەو سروشتەن بە دوو زاراوە گەورەکەی کوردی:

هەورامی یان گۆرانی؟

چەند ناوێک بۆ ئەم زمانە دەبینیت. هەورامی، یان Hawrami بە ڕێنووسی ئینگلیزی، ناوەکەی لە ناوچەی هەورامانەوە وەرگیراوە. گۆرانی، کە هەندێک جار بە Gurani دەنووسرێت، ئەو ناوە فراوانترەیە کە زمانناسان بۆ هەموو گرووپێک لە شێوە خزمەکان بەکاری دەهێنن.

هەورامی ناسراوترین و باشترین وەسفکراوی ئەو گرووپەیە. شێوەکانی تری گۆرانی زیاتر بەرەو ڕۆژئاوا و باشوور قسەیان پێ دەکرێت، بۆ نموونە باجەلانی لە باکووری عێراق و کەندوولەیی لە چەند گوندێک لە نزیک کرماشان. لە قسەکردنی ڕۆژانەدا، زۆر کەس هەورامی و گۆرانی وەک دوو ناو بۆ هەمان زمان بەکاردەهێنن.

ناوی گۆرانی دەنگدانەوەیەکی مۆسیقاییشی هەیە. لە سۆرانیدا، و لە هەورامیشدا، ئەوەی دەیچڕین بە وشەیەکی ڕۆژانە پێی دەگوترێت گۆرانی goranî. کورمانجی وشەیەکی جیاواز بەکاردەهێنێت: stran.

زمانێکی کلاسیکی شیعر

بۆ چەندین سەدە، گۆرانی یەکێک بوو لە زمانە نووسراوە سەرەکییەکانی شیعری کوردی. شیعری نووسراوی گۆرانی دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی سەدەی چواردەیەم. شاعیران شێوەیەکی ئەدەبیی هاوبەشی زمانەکەیان بەکاردەهێنا، تەنانەت کاتێک لە ماڵەوە بە زاراوەیەکی تر قسەیان دەکرد.

سەردەمی زێڕینی لە سایەی میرانی ئەردەڵاندا هات، کە دیوانەکەیان لە سنە بوو، لە ئێرانی ئەمڕۆدا. لەوێ، بەتایبەتی لە سەدەکانی حەڤدەیەم و هەژدەیەمدا، گۆرانی لە تەنیشت فارسییەوە زمانی شیعری دیوان بوو. گۆرانی هەروەها زمانی زۆرێک لە دەقە پیرۆزەکانی ئاینی یارسانە، کە بە ئەهلی حەقیش ناسراوە.

سێ شاعیر نیشانی دەدەن ئەم نەریتە چەندە دەوڵەمەندە:

• مستەفا بێسارانی (1642–1701)، شاعیر و زانایەکی ئاینی کە ناوی لە گوندی بێسارانەوە وەرگیراوە، و دەربارەی خودا، سروشت و خۆشەویستی نووسیویەتی.
• خانای قوبادی (لە دەوروبەری 1700 لەدایک بووە)، کە بەتایبەتی بە چیرۆکە درێژە شیعرییەکەی دەربارەی خۆشەویستی، شیرین و خوسرەو، ناسراوە.
• مەولەوی تاوەگۆزی (1806–1882)، زانایەکی سۆفی لە ڕۆژئاوای ئێران. دیوانی شیعرەکانی، کە بەزۆری بە گۆرانی نووسراون، کردییە یەکێک لە ناسراوترین شاعیرانی کورد لە سەدەی نۆزدەیەمدا.

لە دەوروبەری ساڵی 1800دا هاوسەنگییەکە دەستی بە گۆڕان کرد. شاعیرانی دیوانی میرانی بابان لە سلێمانی سەرەتا بە گۆرانی دەیاننووسی، بەڵام ڕوویان لە سۆرانی کرد، و سۆرانی بوو بە زمانی نووسراوی سەرەکیی کوردی لە ناوچەکەدا. زیاتر لە ڕێنماییەکەمان دەربارەی ئەدەبی کوردی بخوێنەرەوە.

ئەم وشانە یارمەتیت دەدەن کاتێک دەربارەی ئەم شیعرە دەخوێنیتەوە:

Helbest dilê min vedike شیعر دڵم دەکاتەوە شیعر دڵم دەکاتەوە

ئایا هەورامی زاراوەیەکی کوردییە؟

ئەم پرسیارە دوو وەڵامی ڕاستگۆیانەی هەیە. زۆر لەو زمانناسانەی زمانە ئێرانییەکان بەراورد دەکەن، گۆرانی دەخەنە لقێکی سەربەخۆوە لە ناو خێزانی ئێرانیی باکووری-ڕۆژئاوادا. زۆریان لەگەڵ زازاکی (کرمانجکی) لە ژێر ناوی زازا-گۆرانیدا کۆی دەکەنەوە. ئاماژە بە ڕێزمان دەکەن، وەک کۆتاییەکانی کردار، کە بە شێوەیەکی ڕێکوپێک لە کورمانجی و سۆرانی جیاوازە.

توێژەرانی تر هەورامی وەک زاراوەیەکی کوردی سەیر دەکەن. ئاماژە بە بڕێکی زۆری وشەی هاوبەش، دەنگی زۆر نزیک لە سۆرانی و چەندین سەدە مێژووی هاوبەش دەکەن. زۆر لە قسەکەران خۆیان بە کورد دەزانن و زمانەکەیان بە شێوەیەک لە کوردی دادەنێن.

دەنگ و ڕێزمانی هەورامی

بۆ قسەکەرانی سۆرانی، زۆر لە دەنگەکانی هەورامی ئاشنا دێنە بەر گوێ. وەک سۆرانی، لامێکی قەڵەو و تاریک (ڵ) و ڕێیەکی لەرزۆک (ڕ)ی هەیە. لامە قەڵەوەکە لە سڵاوی سۆرانیدا دەبیستیت: سڵاو silaw.

دەنگێک زۆرجار فێرخوازان سەرسام دەکات. لە دوای بزوێن، دەنگی د دەکرێت نەرم ببێتەوە و نزیک ببێتەوە لە th ی ئینگلیزی لە وشەی «this»دا. هەندێک زاراوەی کوردیی دراوسێش هەمان دی نەرمیان هەیە.

ئەمڕۆ هەورامی بەزۆری بە ئەلفوبێی کوردیی لەسەر بنەمای عەرەبی دەنووسرێت، و شێوە نووسراوەکەی زیاتر لەسەر بنەمای قسەکردنی پاوەیە. نووسەرانی هەورامی ئاماژە بە چەند دەنگێک دەکەن کە ئەلفوبێ کوردییە باوەکان ناتوانن بە باشی نیشانیان بدەن، و هەندێکیان پیتی زیادەیان بۆ پێشنیار کردوون.

ڕێزمان ئەو شوێنەیە کە هەورامی زۆرترین جیاوازیی لەگەڵ سۆرانیدا هەیە. سۆرانی ڕەگەزی ڕێزمانیی نییە. هەورامی، لانیکەم لە قسەکردنی پاوەدا، هێشتا دەتوانێت ناوەکان وەک نێر یان مێ دیاری بکات، و ناوەکان کۆتاییەکانیان بەپێی ڕۆڵیان لە ڕستەدا دەگۆڕێت. زۆر لە قسەکەرانی ئەمڕۆ ئیتر جیاوازیی نێوان نێر و مێ بەکارناهێنن.

ئەگەر کورمانجی فێر دەبیت، ئەم بەشە لەوانەیە ئاشنا بێت، چونکە کورمانجیش هەردوو تایبەتمەندییەکەی هەیە. لە کورمانجیدا، gund (گوند) نێرە و berf (بەفر) مێیە. ناوەکانی کورمانجی کۆتاییەکانیشیان دەگۆڕێت: Kurdistan دەبێتە Kurdistanê لە ڕستەی Ez ji Kurdistanê me (من خەڵکی کوردستانم). زیاتر لەسەر ئەمە لە کورمانجی بەرامبەر بە سۆرانی بخوێنەرەوە.

دیمەنی کلتووریی هەورامان

هەورامان بە گوندەکانی بەناوبانگە. خانووەکان بە شێوەی پلەپلە بە لێژاییە تیژەکاندا سەردەکەون، بۆیە بانی تەختی خانوویەک دەبێتە حەوشەی خانووەکەی سەرەوەی. لە دەوروبەریان، خێزانەکان لەسەر سەکۆی بەردینی بێ گەچ باخ و باخی میوە دەچێنن، و لەگەڵ وەرزەکاندا مێگەلەکانیان بە چیاکاندا سەر و خوار دەبەن.

لە ساڵی 2021دا، یونسکۆ «دیمەنی کلتووریی هەورامان/ئورامانات»ی خستە لیستی میراتی جیهانییەوە. ناوچە تۆمارکراوەکە لە ئێرانە و دوازدە گوند لە دوو ناوچەی دۆڵ دەگرێتەوە: یەکێکیان لە دەوروبەری هەورامانی تەخت لە پارێزگای کوردستان، و ئەوی تریان لە لهۆن لە پارێزگای کرماشان.

هەورامانی تەخت هەروەها بە پیر شالیار ناسراوە، جەژنێکی زستانە کە ناوی لە کەسایەتییەکی ناوچەیی بەڕێزەوە وەرگیراوە. هەموو ساڵێک لە ناوەڕاستی زستاندا، نزیکەی سەرەتای شوبات، گوندنشینان و میوانان بۆ خواردنی هاوبەش، گۆرانی و لێدانی دەف کۆ دەبنەوە.

Çanda me dewlemend e کلتوورمان دەوڵەمەندە کلتوورمان دەوڵەمەندە

زیندوو هێشتنەوەی هەورامی

هەورامی لە ماڵەکاندا، لە گۆرانییەکاندا و لە شیعرەکانی بێسارانی و مەولەویدا دەژی. نووسەران، مامۆستایان و توێژەران بەردەوام کار دەکەن بۆ گواستنەوەی بۆ نەوەی نوێ. توێژەران هەروەها دەستیان کردووە بە دروستکردنی کۆگای دیجیتاڵیی دەقە هەورامییەکان.

Em mîrata xwe diparêzin /ɛm miˈrata xwɛ dɪpaˈrɛzɪn/ میراتەکەمان دەپارێزین میراتەکەمان دەپارێزین

لە ZimanGo، ڕووکاری ئەپەکە پێشتر بە هەورامی بەردەستە، و وانەکانی هەورامی بەم زووانە دێن. تا ئەو کاتە، دەتوانیت بە کورمانجی یان سۆرانی دەست پێ بکەیت، ئەو دوو زاراوەیەی ئەمڕۆ دەتوانیت فێریان ببیت، و بنەمایەک دابنێیت کە دواتر لە هەورامیدا یارمەتیت دەدات.