Behdînî (Badînî) çi ye? Kurmanciya Dihokê

Behdînî, ku bi îngilîzî pir caran Badini an Bahdini tê nivîsîn, kurdiya Dihokê û derdora wê ye, li Herêma Kurdistanê ya Iraqê. Zimanzan wê wekî zimanekî cuda nabînin: ew formeke herêmî ya Kurmancî (Kurdiya Bakur) ye, zaravayê piraniya Kurdên Tirkiye û Sûriyê. Tiştê ku wê cuda dike dengê wê, hin peyvên wê yên taybet û alfabeya ku bi gelemperî pê tê nivîsîn e.

Behdînî çi ye?

Zimanzan Behdînî di nav zaravayên başûr-rojhilat ên Kurmancî de bi cih dikin. Tu wê li bajarokên wekî Dihok, Zaxo, Amêdî (Amadiya) û Akrê, û li deverên nêzîk ên parêzgehên Hewlêr û Neynewayê dibihîzî.

Zarava li ser sînor naqede. Kurmanciyeke pir nêzîk li aliyê din ê çiyayan, li parêzgeha Colemêrgê (Hakkari) ya Tirkiyê û li goşeya nêzîk a bakur-rojavayê Îranê, tê axaftin. Lêkolîner tekez dikin ku li vir di navbera Iraq û Tirkiyê de sînorekî zaravayî yê tûj tune ye.

Ji bo axêverên Behdînî hejmareke fermî tune ye. Hejmara nêzîkî du milyonan pir caran tê gotin, lê mîna piraniya hejmarên ji bo kurdî, ew tenê texmînek e.

Di bingeha xwe de Behdînî mîna Kurmanciya din dixebite. Navdêr nêr an mê ne, û li gorî rola xwe ya di hevokê de dawiya wan diguhere. Di Soranî de, zaravayê din ê mezin ê kurdî li Iraqê, ne zayenda rêzimanî heye ne jî van dawiyên tewangê; loma ev yek ji nîşanên herî zelal e ku Behdînî ji malbata Kurmancî ye.

Nav ji ku tê

Nav ji Behdînan (Bahdinan) tê, navê dîrokî yê herêma derdora Dihokê. Behdînan her wiha mîrnişîneke kurdî bû: welatekî biçûk ku ji aliyê mîrên xwe ve dihat birêvebirin. Navê wê ji damezrînerê wê, mîrekî bi navê Behaedîn (Baha al-Din), hatiye.

Mîrnişîn di sedsala 13an an 14an de hat damezrandin, û di piraniya dîroka xwe de paytexta wê Amêdî bû. Bajarok li ser çiyayekî ku serê wî dûz e ava bûye, û deriyê kevn ê ketina wê hêj wekî Deriyê Behdînan (Bahdinan Gate) tê naskirin.

Amêdî her wiha navendeke zanînê bû. Medreseya wê ya Qubehanê (Qubahan), ku di sedsala 16an de hat avakirin, ji seranserê Kurdistanê û ji derveyî wê jî xwendekar dikişandin cem xwe. Mîrnişîn nêzîkî pênc sedsalan dewam kir, heta ku Împeratoriya Osmanî di nîvê yekem ê sedsala 19an de herêm xiste bin desthilatdariya xwe ya rasterast.

Ji ber vê yekê gava mirovên ji Dihokê ji kurdiya xwe re dibêjin Behdînî, ew navê herêmekê û malbateke mîran a xwedî dîrokeke dirêj lê dikin. Kurdên Tirkiye û Sûriyê bi gelemperî ji heman malbata zaravayan re bi tenê dibêjin Kurmancî.

Du alfabe ji bo yek zaravayî

Cudahiya herî xuya alfabe ye. Li Iraqê Behdînî bi gelemperî bi alfabeya kurdî ya bingeh-erebî tê nivîsîn, heman alfabeya ku Soranî bi kar tîne. Ew mîna erebî ji rastê ber bi çepê diçe, û çend tîpan ji bo dengên kurdî lê zêde dike.

Li Tirkiye û Sûriyê Kurmancî bi tîpên latînî tê nivîsîn. Ev alfabe vedigere Celadet Alî Bedirxan, ku ew di sala 1932an de di kovara xwe Hawar de weşand. Ev ew alfabe ye ku tu di peyvên wekî Silav û Spas de dibînî.

Encam dikare hînkeran ecêbmayî bihêle. Axêverekî ji Dihokê û axêverekî ji Amedê (Diyarbakır) herdu bi Kurmancî diaxivin, lê bi gelemperî wê bi alfabeyên cuda dinivîsin. Alfabeya latînî heta radeyekê li Iraqê jî tê bikaranîn, loma dibe ku tu Behdînî bi herdu alfabeyan bibînî.

Deng û peyv: Dihok û Tirkiye

Behdînî û Kurmanciya Tirkiye û Sûriyê piraniya peyvên xwe yên bingehîn parve dikin. Dîsa jî, zimanzanan dîtine ku zaravayên başûr-rojhilat ji her beşeke din a Kurmancî zêdetir xwedî peyvên xwe yên taybet in. Hin ji cudahiyan Behdînî hinekî nêzîkî Soranî dikin.

Dengê Behdînî yê herî naskirî vokalek e. Di Kurmanciya hemû başûr-rojhilatê de, û-ya dirêj bêtir li pêşiya devê tê bilêvkirin. Li derdora Dihok û Zaxoyê ew gavekê din jî diçe: di hin peyvan de dibe î, wekî mînak di bû û di peyva «dûr» de. Soranî di van peyvan de dengê û diparêze, loma ev guhertin aîdî Kurmanciya başûr-rojhilat bi xwe ye.

Cudahiyên din li kêleka hev hêsantir tên dîtin. Tablo du gotinên rojane bi Kurmanciya standard û bi Soranî nîşan dide, û tiştê ku di Behdînî de bi gelemperî diguhere:

Ji bo «îro», gelek axêverên Behdînî formeke ku dengê wê nêzîkî peyva Soranî ئەمڕۆ ye bi kar tînin, lê îro jî li herêmê tê bihîstin.

Daçeka «bi … re» jî heman meylê nîşan dide. Kurmanciya Tirkiyê kesê dixe navbera du peyvên biçûk, wekî di bi te re de. Behdînî li şûna wê yek peyvê li pêşiyê bi kar tîne, pir mîna ku Soranî dike.

Cudahiyên biçûk ên rêzimanê

Di rêzimanê de Behdînî hêj bi zelalî Kurmancî ye: ew zayend û dawiyên tewangê yên ku di Soranî de tune ne diparêze. Zimanzan wê wekî zaravayekî kevneparêz jî dinasînin, ji ber ku hin dawiyên lêkeran ên kevn diparêze ku zaravayên li rojavatir avêtine. Di heman demê de çend adetên wê yên taybet hene:

• Dema bê. Behdînî bêtir peyva dema bê ya tam bi kar tîne, ku bi d dest pê dike. Gelek axêverên li Tirkiyê tenê forma wê ya kurt bi kar tînin, wekî di Ez ê îşev bixwînim de.
• Karîn. Li cihê ku Kurmanciya Tirkiyê dibêje dikarim, Behdînî pir caran lêkereke din bi kar tîne, yek ji wan peyvên ku wekî taybetiya vî zaravayî tên dîtin.
• Paşgirên pirjimariyê. Paşgira ku navdêreke pirjimar bi peyva pê re girê dide, wekî di Cîranên min baş in de, di Behdînî de pir caran li şûna n bi d an t diqede.
• Kesê sêyem. Di dema niha de, dawiya lêkerê ya ji bo kesê sêyem ê yekjimar (ew) t-yeke dawîn diparêze ku zaravayên din avêtine.

Ev cudahî şeklê bingehîn ê hevokê naguherînin. Eger tu Kurmancî dizanî, tu yê rêzimana Behdînî nas bikî; tu tenê hewce yî ku bi çend dawî û peyvên nû re bibî hogir.

Behdînî an Kurmancî: kîjan hîn bibî?

Eger malbata te ji Dihok, Zaxo an Amêdiyê be, Behdînî kurdiya malê ye. Mizgîniya xweş ew e ku tiştê ku tu bi Kurmanciya standard hîn dibî derbas dibe: rêziman di bingeha xwe de yek e, û piraniya peyvên bingehîn hevpar in.

Bi bingehên Kurmancî dest pê bike, wekî silavên di rêbera me ya silav bi kurdî de. Paşê guh bide malbat û hevalên xwe da ku deng û peyvên Behdînî yên ku li jor hatine ravekirin bibihîzî. Devok bi guhdarîkirinê tê.

Di ZimanGo de Kurmancî û Soranî îro berdest in, û Behdînî di rê de ye. Heta wê demê, kursa Kurmancî cihê herî nêzîk e ji bo destpêkirinê. Ji bo wêneya mezintir, rêberên me yên zaravayên kurdî û Kurmancî û Soranî bixwîne.