Zazakî (Kirmanckî) çi ye? Zimanê Zazayan û axêverên wî

Zazakî (Kirmanckî) zimanê gelê Zaza yê rojhilatê Anatoliyê ye, li Tirkiyeya îroyîn. Axêverên wê bi çend navan wê nas dikin, di nav wan de Kirmanckî, Kirdkî û Dimilî, û gelek malbatan ew birine Ewropayê û cihên dûrtir.

Ev rêber rave dike ka Zazakî li ku tê axaftin, bi qasî çend kes pê diaxivin, çawa tê nivîsîn û têkiliya wê bi kurdî re çi ye. Hemû hejmarên axêveran ên li vir texmîn in. Hejmarên fermî tune ne, loma lêkolîner navberên fireh didin.

Yek ziman, çend nav

Axêverên Zazakî hemû ji zimanê xwe re heman navî bi kar naynin. Pir caran nav nîşan dide ka malbatek ji kîjan herêmê tê.

Ev qalibên giştî ne, ne sînorên hişk: di jiyana rastîn de nav tevlî hev dibin. Ji mirovan bi xwe re Zaza tê gotin, û gelek ji wan navên Kirmanc, Kird an Dimilî jî bi kar tînin. Bi îngilîzî tu yê bi piranî «Zazaki» an «the Zaza language» bixwînî, û dibe ku tu rastî nivîsên wekî Kirmancki, Kirmanjki an Dimli jî werî.

Zazakî li ku tê axaftin

Navenda Zazakî rojhilatê Anatoliyê ye. Herêmên wê yên sereke Dêrsim (Tunceli), Çewlîg, Elezîz û Erzîngan in, ligel hin deverên Amedê û devera Sêwregê ya Rihayê (Şanlıurfa). Civakên biçûktir li parêzgehên cîran ên wekî Mûş û Semsûrê (Adıyaman) dijîn.

Di dehsalên dawî de gelek malbatên Zaza koç kirine, hem di hundirê Tirkiyê de hem jî bo derveyî welêt. Texmîn behsa çend sed hezar axêverên Zazakî li Ewropaya Rojava dikin, piraniya wan li Almanyayê, û civakên din li welatên wekî Swêd û Holendayê.

Zaravayên bakur û başûr

Zimanzan bi gelemperî behsa zaravayên bakur, navîn û başûr dikin. Zaravayên bakur li derdora Dêrsim, Erzîngan û Vartoyê tên axaftin. Zaravayên başûr li bajarokên wekî Sêwreg, Çermik û Gergerê tên axaftin, û zaravayên navîn di navbera wan de ne, wekî mînak li derdora Çewlîg û Palûyê.

Kom di bilêvkirinê, di hin dawiyên peyvan de û di beşek ji peyvan de ji hev cuda ne. Ka axêverên ji herêmên dûr çiqasî bi hêsanî hev fêm dikin, girêdayî herêmê ye û girêdayî wê yekê ye ku wan çiqasî zaravayê din bihîstiye.

Çend kes bi Zazakî diaxivin?

Kes hejmara rast nizane, ji ber ku li ser axêverên Zazakî statîstîkên fermî tune ne. Texmîn ji nêzîkî 1,5 milyonan heta 4 milyon axêveran diguherin, û hin texmîn, bi taybetî yên ji nav civakê, hê bilindtir diçin.

Navber beşek ji ber wê yekê fireh e ku hejmartin girêdayî wê ye ka kî tê hesibandin: tenê axêverên rojane yên herikbar, an her kesê ku bi hinek Zazakî mezin bûye. Di hin malbatan de dapîr û bapîr bi herikbarî pê diaxivin, dê û bav jê fêm dikin, û zarok bi piranî bi tirkî, almanî an zimanekî din diaxivin.

Têkiliya Zazakî bi kurdî re

Zimanzan Zazakî di şaxa bakur-rojava ya zimanên îranî de bi cih dikin, heman şaxa ku kurdî jî tê de ye. Di nav vê şaxê de, xizmên wê yên herî nêzîk Hewramî (Goranî) û zimanên li nêzîkî Deryaya Xezerê yên wekî Talişî ne. Ji ber vê yekê piraniya zimanzanan Zazakî wekî zimanekî serbixwe dibînin, ne wekî zaravayekî kurdî.

Tu dikarî cudahiyê di jiyana rojane de bibihîzî. Lêkolînek li Elezîzê, ku herdu ziman lê tên axaftin, dît ku axêverên Kurmancî û Zazakî peyvên hev tenê heta radeyeke sînorkirî fêm dikirin. Rêbera me ya zaravayên kurdî nîşan dide ka ev hemû cure çawa li hev tên.

Nasname pirseke ji zimanzaniyê cuda ye. Gelek axêverên Zazakî xwe Kurd dibînin û zimanê xwe, bi wateyeke firehtir, beşek ji cîhana kurdî dihesibînin. Hinên din Zazayan wekî gelekî serbixwe dibînin, bi ziman û dîroka xwe. Herdu nêrîn ji dil tên parastin, û herdu jî hêjayî rêzgirtinê ne.

Civakên Zaza di olê de jî ji hev cuda ne. Hin misilmanên sunnî ne û hinên din elewî ne, û adetên herêmî ji herêmekê bo herêmeke din diguherin.

Zazakî çawa tê nivîsîn

Zazakî bi alfabeya latînî tê nivîsîn. Gelek nivîskar alfabeya kurdî ya latînî ya Celadet Alî Bedirxan bi kar tînin, heman tîpên Kurmancî, loma tîpên wekî ê, î, û, x û q ji xwendevanên Kurmancî re nas xuya dikin. Hin nivîskar li şûna wê alfabeyeke bi çend tîpên tirkî yên wekî ı, ğ û ü bi kar tînin, û ji ber vê yekê dibe ku tu nivîsên wekî Dımıli jî bibînî. Çîroka tîpên kurdî yên latînî di dîroka alfabeya kurdî de tê vegotin.

Berhemên pêşîn ên herî naskirî yên bi Zazakî du helbestên olî yên dirêj in, ku jê re mewlid tê gotin, ji derdora sala 1900an. Mewlida Ehmedê Xasî ji sala 1899an e. Osman Efendîyo Babij ya xwe çend sal şûnde, di destpêka salên 1900an de, nivîsî. Herdu jî bi tîpên erebî hatine nivîsîn, wekî ku wê demê li herêmê adet bû.

Di piraniya sedsala 20an de, li Tirkiyê weşandina bi kurdî, Zazakî jî tê de, sînorkirî bû, û ziman bi piranî di axaftin, çîrok û stranan de jiya. Nivîsîna nûjen bi tîpên latînî ji salên 1980an ve pêş ket, di destpêkê de bi piranî di nav axêverên Zazakî yên li Ewropayê de. Piştî ku di salên 1990an de sînorkirin hatin sivikkirin, pirtûk û kovarên bi Zazakî li Tirkiyê jî dest pê kirin derkevin.

Zindî hiştina ziman

UNESCO Zazakî wekî zimanekî lawaz (vulnerable) nîşan dide. Zarok hêj li gelek deveran wê hîn dibin, lê ew di her beşeke jiyanê de nayê bikaranîn, û gelek ciwan niha bi piranî bi tirkî an bi zimanê welatê xwe yê nû mezin dibin.

Axêver dixebitin ku vê yekê biguherînin. Ji salên 1990an ve, komeke nivîskarên Zaza li ser qaîdeyên rastnivîsê yên hevpar xebitiye û ferhengên bi hezaran peyvên standard weşandine, her çend ne her nivîskar wan dişopîne jî. Ji destpêka salên 2010an ve, du zanîngehan, yek li Dêrsimê û yek li Çewlîgê, bernameyên lîsansê yên ziman û wêjeya Zazakî pêşkêş kirine. Pirtûk, helbest, kovar û werger zimanê nivîskî mezintir dikin.

Beşeke mezin a xebatê hêj li malê dibe. Dapîr û bapîrên ku bi Zazakî çîrokan dibêjin, dê û bavên ku bi wê bersiva zarokên xwe didin, û ciwanên ku pê stranan dibêjin û dinivîsin, hemû alîkariyê dikin ku ziman bigihîje nifşa pêş.

Zazakî li ZimanGo

Navrûya sepana ZimanGo jixwe bi Zazakî dixebite, loma axêverên Zazakî dikarin wê bi zimanê xwe bi kar bînin. Dersên Zazakî di rê de ne, ligel Behdînî (Badînî) û Hewramî.

Di vê navberê de tu Kurmancî an Soranî hîn dibî? Ev peyv bi herdu zaravayan alîkariya te dikin ku li ser ziman û mîratê biaxivî:

Kursa me ya Kurmancî heman tîpên latînî yên Zazakiya nivîskî bi kar tîne, û ev yek wê dike cihekî nerm ji bo destpêkirinê.