Mem û Zîn, Ehmedê Xanî û klasîkên wêjeya kurdî
Gerek kurt di nav wêjeya kurdî de, ji çîroka evînê ya Ehmedê Xanî, Mem û Zîn, heta wan helbestvan û romannivîsan ku nivîsandina kurdî gihandin serdema nûjen.
Wêjeya kurdî ji ya ku gelek kes hêvî dikin gelek kevntir e. Bi sedsalan, dengbêjan çîrokên dirêj ên bi stran ji gundekî bo gundekî birin, û helbestvanên ku di medreseyan de perwerde bûbûn bi Kurmancî (Kurdiya Bakur), Soranî (Kurdiya Navîn) û Hewramî (Goranî) helbest nivîsandin.
Ev gera kurt bi pirtûka kurdî ya herî navdar, Mem û Zîn, dest pê dike û ber bi helbestvan û romannivîsên sedsala 20an ve diçe. Di rê de tu yê çend peyvên pirtûk û helbestê bi Soranî jî hîn bibî.
Mem û Zîn, çîroka evînê ya mezin a kurdî
Mem û Zîn çîrokeke evînê ya bi helbest e, ji aliyê helbestvan Ehmedê Xanî ve, ku di sala 1692an de temam bûye. Ew bi qasî 2.650 beytên Kurmancî ye û klasîka herî hezkirî ya wêjeya kurdî ye. Pir caran jê re destana neteweyî ya Kurdan tê gotin.
Çîrok li Cizîrê (Cizre) derbas dibe, ku demekê paytexta mîrnişîna Botanê bû. Mem, xortekî bajêr, di cejna biharê ya Newrozê de Zînê, keçeke ji malbata mîran, nas dike, û herdu dilê xwe didin hev.
Hevrikekî çavnebar bi navê Bekir li dijî wan fen û fêlan dike, û evîndar ji hev tên dûrxistin. Mem dimire, û Zîn ji kovan li ser gora wî dimire. Bekir li kêleka wan tê veşartin, û ji gora wî dara dirî şîn dibe, ku heta di mirinê de jî dikeve navbera evîndaran.
Xanî çîrok bi xwe îcad nekir. Wî helbesta xwe li ser Memê Alan ava kir, çîrokeke gelêrî ku dengbêjan bi nifşan digot:
Çîrokek kevn چیرۆکێکی کۆن
Li Cizîrê, mezarek ku xelk bi Mem û Zînê ve girê didin hîn jî îro mêvanan dikişîne.
Her sê nivîs navê heman pirtûkê ne: peyva biçûk û di nivîsên bê nîşan de dibe «u», û bi îngilîzî dibe «and». Tu yê navê helbestvan bi awayê îngilîzî jî bibînî: Ahmad Khani.
Ehmedê Xanî kî bû?
Ehmedê Xanî (Ahmad Khani) di sala 1650 an 1651ê de li herêma Hekariyê ji dayik bû. Wî piraniya jiyana xwe li Bazîdê, Doğubayazıta îro, derbas kir û di sala 1707an de li wir wefat kir.
Wekî gelek zanyarên dema xwe, wî erebî û farisî baş dizanîn, lê dîsa jî ji bo şaheserê xwe Kurmancî hilbijart. Wî her wiha girîngî dida perwerdeya zarokan: li dora sala 1683an wî Nûbihara Biçûkan nivîsand, ferhengokeke biçûk a erebî–kurdî ya bi serwa ji bo hînkerên kurd ên ciwan.
Berî Xanî: Cizîrî û Feqiyê Teyran
Xanî li ser şopa helbestvanên berî xwe meşiya. Ji wan yê ku herî zêde heyranî jê re tê kirin Melayê Cizîrî ye (nêzîkî 1570–1640), zanyarekî ji Cizîrê, heman bajarê ku Mem û Zîn lê derbas dibe. Dîwana wî (helbestên wî yên berhevkirî) zêdetirî sed helbestên evîna mîstîk û hesreta giyanî dihewîne.
Cizîrî jî erebî û farisî dizanîn, lê wî helbestên xwe bi Kurmancî nivîsandin. Helbestvanên paşê, Xanî jî di nav wan de, heyranê wî bûn û li pey rêya wî çûn, loma ew pir caran wekî damezrînerê dibistaneke helbesta Kurmancî tê dîtin.
Helbest dilê min vedike شیعر دڵم دەکاتەوە
Feqiyê Teyran li dora sala 1590an li Miksê, li herêma Hekariyê, bi navê Mîr Mihemed ji dayik bû. Nasnavê wî kêm-zêde tê wateya «xwendekarê çûkan», û li gorî kevneşopiyê wî li cem Cizîrî xwendiye.
Wî bi zimanekî sade nivîsand û ji çîrokên gelêrî sûd wergirt, û gelek helbestên wî di stranên gelêrî yên kurdî de jiyana xwe domandin. Berhema wî ya herî navdar, Zembîlfiroş, çîrokeke evînê ye ku stranbêj hîn jî dibêjin. Wî her wiha çîroka sofîtiyê ya Şêxê Sen’an ji nû ve vegot.
Salên jidayikbûn û mirinê yên helbestvanên ku sedsalan berê jiyane her tim nehatine tomarkirin, û destnivîsên kevn pir caran salan li gorî salnameya îslamî (hicrî) dihejmêrin. Çavkanî dikarin bi çend salan ji hev cuda bin, loma em li cihên wiha «nêzîkî» an «li dora» dinivîsin.
Helbestvanên klasîk ên Soranî û Hewramî
Ne tenê Kurmancî zaravayekî wêjeyî bû. Di sedsala 19an de, helbestvanên wekî Nalî û Hacî Qadirê Koyî Soranî kirin zimanê helbesteke bilind, û Hewramî jî xwedî kevneşopiyeke helbestê ya xwe bû.
Nalî (li dora sala 1800an ji dayik bûye) ji herêma Silêmaniyê bû û li Stenbolê wefat kir. Ew pir caran wekî helbestvanê yekem tê binavkirin ku dîwaneke temam bi Soranî nivîsandiye, û helbestên wî yên evîn û sofîtiyê alîkarî kirin ku Soranî bibe zimanekî wêjeyî.
Mewlewî (Mewlewî Tawegozî, 1806–1882) helbestên xwe yên kurdî bi piranî bi Hewramî nivîsandin. Ew zanyarekî sofî bû, û ji ber helbestên xwe yên mîstîk û şînên xwe yên dilsoj ji bo jina xwe ya koçkirî tê hezkirin. Rêbera me ya Hewramî bêtir li ser vî zaravayî rave dike.
Hacî Qadirê Koyî (1817–1897) li Koyê mezin bû û li Stenbolê wefat kir. Helbestên wî peyameke zelal didin: divê Kurd bi zimanê xwe bixwînin û binivîsin û xwedî pirtûk û rojnameyên kurdî bin. Wî dipirsî: çima divê kurdî ji farisî kêmtir bê hesibandin?
Dengên nûjen ên sedsala 20an
Di sedsala 20an de, helbestvanan dest pê kir ku qaîdeyên kevn ên kêş û serwayê bişkînin. Ebdulla Goran (1904–1962), ji Helebceyê, pir caran wekî bavê helbesta nûjen a kurdî tê binavkirin: wî kêşa klasîk a erebî–farisî li pey xwe hişt û kêşa birgeyî ya helbesta gelêrî ya kurdî, ku li ser hejmara birgeyan e, vegerand.
Cegerxwîn (wekî Cigerxwîn jî tê nivîsandin, 1903–1984) bi navê Şêxmûs Hesen li Hesarê, li nêzî Êlihê (Batman), ji dayik bû û paşê li Qamişloyê li Sûriyeyê bi cih bû. Nasnavê wî tê wateya «cigera bixwîn», wêneyeke hestên kûr. Wî heşt pirtûkên helbestan bi Kurmancî weşandin û li ser zimanê kurdî bi xwe jî nivîsand.
Şêrko Bêkes (Sherko Bekas, 1940–2013) li Silêmaniyê ji dayik bû, kurê helbestvan Fayeq Bêkes. Di destpêka salên 1970an de wî alîkarî kir ku tevgera Rûwange («dîtin») dest pê bike, ya ku helbesta kurdî ji serwaya hişk rizgar kir û ji şêweyên nû re vekir. Helbestên wî bo gelek zimanan hatine wergerandin, û di sala 1987an de wî li Swêdê Xelata Tucholsky wergirt.
Her yek ji van helbestvanan dengekî xwe yê taybet dît:
Her nivîskarê şêwazek bêhempa heye /her niˈviskarɛ ʃewaˈzek behɛmˈpa hɛˈjɛ/ هەر نووسەرێک شێوازێکی تایبەتی هەیە
Romana kurdî
Pêşî helbest hat, û roman gelek paşê gihîşt. Pirtûka ku pir caran wekî romana kurdî ya yekem tê binavkirin Şivanê Kurmanca ye, ya Erebê Şemo, nivîskarekî kurd li Ermenistana Sovyetê. Ew di salên 1930an de derket û ji ciwaniya wî ya şivantiyê sûd werdigire.
Erebê Şemo her wiha alîkarî kir ku alfabeyeke latînî ya destpêkê ji bo kurdî were çêkirin. Tu dikarî vê çîrokê di dîroka alfabeya kurdî de bixwînî.
Yek ji wan nivîskarên ku herî zêde romana nûjen a Kurmancî şekil dan Mehmed Uzun e (1953–2007). Ew li Sêwregê ji dayik bû, nêzîkî sî salan li Swêdê jiya û romanên xwe bi Kurmancî nivîsandin, bi Tu dest pê kir, di nîveka salên 1980an de.
Di nav pirtûkên wî de Siya Evînê û Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê hene, ya duyem li ser dengbêjekî navdar ê sedsala 19an. Wî kurdiya axaftinê, çîrokên kevn û klasîk li hev honandin û zimanekî wêjeyî yê dewlemend afirand.
Peyv ji bo hezkiriyên pirtûkan
Dixwazî bi Soranî jî li ser pirtûkan biaxivî? Ev peyv ji kursa ZimanGo ne, piraniya wan ji dersên pêşketî yên Huner û Çandê, bi Kurmancî û Soranî.
| Kurmancî | Soranî |
|---|---|
| wêje | ئەدەب |
| helbest | شیعر |
| roman | ڕۆمان |
| nivîskar | نووسەر |
| pirtûk | پەرتووک |
| evîn | عەشق |
| stran | گۆرانی |
Herdu zarava li vir pir caran peyvên cuda hildibijêrin. Bi Kurmancî em dibêjin helbest. Bi Soranî tê gotin شیعر.
Bi van peyvan tu jixwe dikarî tiştekî li ser xwendina xwe bibêjî:
Ez romaneke xweş dixwînim /ɛz romaˈnɛkɛ xwɛʃ dɪxˈwinɪm/ ڕۆمانێکی جوان دەخوێنمەوە
Ji tiştên biçûk dest pê bike: rêzeke tenê ya Cizîrî, Nalî an Cegerxwîn, ku hêdî û bi dengê bilind tê xwendin, rêyeke xweş e ber bi kûrahiya zimên ve. Her helbesta ku tu fêm dikî te nêzîkî wan çîrokan dike ku Kurdan bi sedsalan gotine.
Pirsên ku mirov dipirsin
Mem û Zîn li ser çi ye?
Mem û Zîn çîrokeke evînê ya trajîk e, bi helbesta Kurmancî. Mem û Zîn li Cizîrê evîndarê hev dibin, lê hevrikekî çavnebar wan ji hev dûr dixe, û herdu jî bêyî ku bizewicin dimirin.
Mem û Zîn kê nivîsand?
Helbestvanê kurd Ehmedê Xanî (Ahmad Khani, 1650/51–1707) ew di sala 1692an de temam kir. Wî ew li ser Memê Alan ava kir, çîrokeke gelêrî ku dengbêjan digot.
Helbestvanên kurd ên herî navdar kî ne?
Di nav klasîkan de Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran û Ehmedê Xanî bi Kurmancî, Nalî û Hacî Qadirê Koyî bi Soranî, û Mewlewî bi Hewramî hene. Helbestvanên nûjen ên navdar Ebdulla Goran, Cegerxwîn û Şêrko Bêkes in.
Romana kurdî ya yekem kîjan e?
Şivanê Kurmanca ya Erebê Şemo, nivîskarekî kurd li Ermenistana Sovyetê, di salên 1930an de derket û pir caran wekî romana kurdî ya yekem tê binavkirin.
