Mem û Zîn en de klassiekers van de Koerdische literatuur
Een korte rondleiding door de Koerdische literatuur, van Ehmedê Xanî’s liefdesverhaal Mem û Zîn tot de dichters en romanschrijvers die het Koerdisch de moderne tijd in brachten.
De Koerdische literatuur is een stuk ouder dan veel mensen denken. Eeuwenlang droegen dengbêj-zangers lange gezongen verhalen van dorp naar dorp, terwijl dichters die op religieuze scholen waren opgeleid verzen schreven in het Kurmancî (Kurmanji), het Soranî (Sorani) en het Hewramî (Gorani).
Deze korte rondleiding begint bij het beroemdste Koerdische boek van allemaal, Mem û Zîn, en loopt door tot de dichters en romanschrijvers van de 20e eeuw. Onderweg leer je een paar Koerdische woorden voor boeken en gedichten.
Mem û Zîn, het grote Koerdische liefdesverhaal
Mem û Zîn (“Mem en Zîn”) is een liefdesverhaal in verzen van de dichter Ehmedê Xanî, voltooid in 1692. Het telt zo’n 2650 tweeregelige verzen in het Kurmancî en is de meest geliefde klassieker van de Koerdische literatuur. Het wordt vaak het nationale epos van de Koerden genoemd.
Het verhaal speelt zich af in Cizîr (Cizre), ooit de hoofdstad van het vorstendom Botan. Mem, een jongeman uit de stad, ontmoet Zîn, een jonge vrouw uit de heersende familie, tijdens het lentefeest Newroz, en de twee worden verliefd.
Een jaloerse rivaal, Bekir, smeedt een complot tegen hen, en de geliefden worden uit elkaar gehouden. Mem sterft, en Zîn sterft van verdriet bij zijn graf. Bekir wordt naast hen begraven, en uit zijn graf groeit een doornstruik die zelfs in de dood tussen de geliefden in staat.
Xanî heeft het verhaal niet zelf bedacht. Hij baseerde zijn gedicht op Memê Alan, een volksverhaal dat dengbêj-zangers al generaties lang zongen:
Çîrokek kevn چیرۆکێکی کۆن Een oud verhaal
In Cizîr trekt een graf dat mensen met Mem en Zîn verbinden nog altijd bezoekers.
Alle drie de spellingen verwijzen naar hetzelfde boek: het woordje û betekent gewoon “en”. Je ziet de naam van de dichter ook op de Engelse manier geschreven: Ahmad Khani.
Wie was Ehmedê Xanî?
Ehmedê Xanî (Ahmad Khani) werd in 1650 of 1651 geboren in de regio Hakkari. Hij woonde een groot deel van zijn leven in Bayazid, het huidige Doğubayazıt, en overleed daar in 1707.
Zoals veel geleerden van zijn tijd kende hij Arabisch en Perzisch goed, maar voor zijn meesterwerk koos hij het Kurmancî. Hij vond ook onderwijs aan kinderen belangrijk: rond 1683 schreef hij Nûbihara Biçûkan (“de lente van de kinderen”), een kleine rijmende Arabisch-Koerdische woordenlijst voor jonge Koerdische leerlingen.
Vóór Xanî: Cizîrî en Feqiyê Teyran
Xanî trad in de voetsporen van eerdere dichters. De meest bewonderde is Melayê Cizîrî (ongeveer 1570–1640), een geleerde uit Cizîr, dezelfde stad waar Mem û Zîn zich afspeelt. Zijn dîwan (verzamelde gedichten) bevat meer dan honderd gedichten over mystieke liefde en spiritueel verlangen.
Ook Cizîrî kende Arabisch en Perzisch, maar hij schreef zijn gedichten in het Kurmancî. Latere dichters, onder wie Xanî, bewonderden hem en volgden zijn voorbeeld. Daarom wordt hij vaak gezien als de grondlegger van een school van Kurmancî-poëzie.
Helbest dilê min vedike شیعر دڵم دەکاتەوە Poëzie opent mijn hart
Feqiyê Teyran werd rond 1590 geboren in Miks, in de regio Hakkari, met de naam Mîr Mihemed. Zijn dichtersnaam betekent ongeveer “leerling van de vogels”, en volgens de overlevering studeerde hij bij Cizîrî.
Hij schreef in eenvoudige taal en putte uit volksverhalen, en veel van zijn gedichten leefden voort in Koerdische volksliederen. Zijn bekendste werk, Zembîlfiroş (“de mandenverkoper”), is een liefdesverhaal dat zangers nog steeds brengen. Hij vertelde ook het soefiverhaal van Şêxê Sen’an opnieuw.
Bij dichters die eeuwen geleden leefden, werden de precieze geboorte- en sterfjaren niet altijd vastgelegd, en oude handschriften tellen de jaren vaak volgens de islamitische kalender. Bronnen verschillen soms een paar jaar, dus schrijven we “ongeveer” of “rond” waar dat zo is.
Klassieke dichters in het Soranî en het Hewramî
Het Kurmancî was niet het enige literaire dialect. In de 19e eeuw maakten dichters als Nalî en Hacî Qadirê Koyî van het Soranî een taal voor verfijnde poëzie, terwijl het Hewramî een eigen dichttraditie had.
Nalî (geboren rond 1800) kwam uit de regio Sulaymaniyah en overleed in Istanbul. Hij wordt vaak genoemd als de eerste dichter die een volledige dîwan in het Soranî schreef, en zijn gedichten over liefde en mystiek hielpen het Soranî tot een literaire taal te maken.
Mewlewî (Mewlewî Tawegozî, 1806–1882) schreef zijn Koerdische gedichten vooral in het Hewramî. Hij was een soefigeleerde en is geliefd om zijn mystieke gedichten en om ontroerende klaagzangen voor zijn overleden vrouw. Onze gids over het Hewramî vertelt meer over dit dialect.
Hacî Qadirê Koyî (1817–1897) groeide op in Koya en overleed in Istanbul. Zijn gedichten hebben één duidelijke boodschap: Koerden moeten in hun eigen taal lezen en schrijven en Koerdische boeken en kranten hebben. Waarom, vroeg hij, zou het Koerdisch minder waard zijn dan het Perzisch?
Moderne stemmen van de 20e eeuw
In de 20e eeuw begonnen dichters de oude regels van metrum en rijm te doorbreken. Abdulla Goran (1904–1962), uit Halabja, wordt vaak de vader van de moderne Koerdische poëzie genoemd: hij liet het klassieke Arabisch-Perzische metrum los en bracht het lettergrepen tellende ritme van Koerdische volksverzen terug.
Cegerxwîn (ook gespeld als Cigerxwîn, 1903–1984) werd geboren als Şêxmûs Hesen in Hesar, bij Batman, en vestigde zich later in Qamişlo (Qamishli) in Syrië. Zijn dichtersnaam betekent “bloedende lever”, een beeld voor diep gevoel. Hij publiceerde acht dichtbundels in het Kurmancî en schreef ook over de Koerdische taal zelf.
Şêrko Bêkes (Sherko Bekas, 1940–2013) werd geboren in Sulaymaniyah, als zoon van de dichter Fayeq Bêkes. Begin jaren 1970 hielp hij de Rûwange-beweging (“visie”) op te richten, die de Koerdische poëzie bevrijdde van strikt rijm en openstelde voor nieuwe vormen. Zijn gedichten zijn in veel talen vertaald, en in 1987 ontving hij in Zweden de Tucholsky-prijs.
Elk van deze dichters vond een eigen stem:
Her nivîskarê şêwazek bêhempa heye /her niˈviskarɛ ʃewaˈzek behɛmˈpa hɛˈjɛ/ هەر نووسەرێک شێوازێکی تایبەتی هەیە Elke schrijver heeft een unieke stijl
De Koerdische roman
Eerst kwam de poëzie; de roman kwam veel later. Het boek dat vaak de eerste Koerdische roman wordt genoemd, is Şivanê Kurmanca (“De Koerdische herder”) van Erebê Şemo, een Koerdische schrijver in Sovjet-Armenië. Het verscheen in de jaren 1930 en put uit zijn eigen jeugd als herder.
Erebê Şemo hielp ook een vroeg Latijns alfabet voor het Koerdisch te ontwerpen. Dat verhaal lees je in onze geschiedenis van het Koerdische alfabet.
Een van de schrijvers die de moderne Kurmancî-roman het sterkst hebben gevormd, is Mehmed Uzun (1953–2007). Hij werd geboren in Siverek, woonde bijna dertig jaar in Zweden en schreef zijn romans in het Kurmancî, te beginnen met Tu (“Jij”) halverwege de jaren 1980.
Tot zijn boeken behoren Siya Evînê (“De schaduw van de liefde”) en Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê (“Een van de dagen van Evdalê Zeynikê”), over een beroemde dengbêj uit de 19e eeuw. Hij verweefde gesproken Koerdisch, oude verhalen en de klassiekers tot een rijke literaire taal.
Woorden voor boekenliefhebbers
Wil je in het Koerdisch over boeken praten? Deze woorden komen uit de cursus van ZimanGo, de meeste uit de gevorderde lessen Kunst & Cultuur, in zowel het Kurmancî als het Soranî.
| Kurmancî | Soranî | Nederlands |
|---|---|---|
| wêje | ئەدەب | literatuur |
| helbest | شیعر | gedicht |
| roman | ڕۆمان | roman |
| nivîskar | نووسەر | schrijver |
| pirtûk | پەرتووک | boek |
| evîn | عەشق | liefde |
| stran | گۆرانی | lied |
De twee dialecten kiezen hier vaak verschillende woorden. Een gedicht is helbest in het Kurmancî. In het Soranî is het شیعر.
Met deze woorden kun je al iets zeggen over wat je leest:
Ez romaneke xweş dixwînim /ɛz romaˈnɛkɛ xwɛʃ dɪxˈwinɪm/ ڕۆمانێکی جوان دەخوێنمەوە Ik lees een mooie roman
Begin klein: één regel van Cizîrî, Nalî of Cegerxwîn, langzaam en hardop gelezen, is een mooie ingang tot de taal. Elk gedicht dat je begrijpt, brengt je dichter bij de verhalen die Koerden al eeuwen vertellen.
Veelgestelde vragen
Waar gaat Mem û Zîn over?
Mem û Zîn is een tragisch liefdesverhaal in Kurmancî-verzen. Mem en Zîn worden verliefd in Cizîr, maar een jaloerse rivaal houdt hen uit elkaar, en ze sterven allebei zonder ooit te trouwen.
Wie schreef Mem û Zîn?
De Koerdische dichter Ehmedê Xanî (Ahmad Khani, 1650/51–1707) voltooide het in 1692. Hij baseerde het op Memê Alan, een volksverhaal dat dengbêj-zangers zongen.
Wie zijn de bekendste Koerdische dichters?
Tot de klassiekers behoren Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran en Ehmedê Xanî in het Kurmancî, Nalî en Hacî Qadirê Koyî in het Soranî, en Mewlewî in het Hewramî. Bekende moderne dichters zijn onder anderen Abdulla Goran, Cegerxwîn en Şêrko Bêkes.
Wat was de eerste Koerdische roman?
Şivanê Kurmanca (“De Koerdische herder”) van Erebê Şemo, een Koerdische schrijver in Sovjet-Armenië, verscheen in de jaren 1930 en wordt vaak de eerste Koerdische roman genoemd.
